Халқаро инсон ҳуқуқлари ташкилотлари Қозоғистон ҳукуматини 23 августга белгиланган Қурултой сайловлари арафасида мустақил журналистларга босим ўтказишни тўхтатишга чақирди. 2026 йил 14 августда ҳуқуқни ҳимоя қилувчи гуруҳлар томонидан эълон қилинган қўшма баёнотда айтилишича, гап тўртта иш ҳақида бормоқда. Ҳужжат муаллифларининг фикрича, ушбу ҳолатлар март ойидаги референдумда маъқулланган Конституция асосида ташкил этилган янги бир палатали парламентга сайловлар арафасида оммавий ахборот воситаларига кучайиб бораётган босимнинг умумий манзарасини шакллантиради.
Биринчи ҳолат олмаоталик журналист Динара Егеубаева билан боғлиқ. 2026 йил 31 июль куни велосипедчи унинг автомобили билан тўқнашганидан сўнг полиция ходимлари унга нисбатан Қозоғистон Жиноят кодексининг 345-моддаси 1-қисми (ўртача оғирликдаги соғлиққа зарар етказилишига олиб келган йўл ҳаракати қоидаларини бузиш) бўйича жиноий иш қўзғатган.
Баёнот муаллифлари таянган ҳодиса видеосида велосипедчи турар жой ҳудудида қарама-қарши йўлак бўйлаб ҳаракатлангани ва Егеубаеванинг ён кўчадан асосий йўлга секин чиқиб келаётган автомобили билан тўқнашгани кўрсатилган.
Унинг адвокати Ғалим Нурпеисовнинг сўзларига кўра, полиция ҳодиса жойининг схемасини тузмаган, суд-тиббий экспертиза тайинламаган ва далил сифатида фақат автомобилни олиб қўйган, велосипедни эса мусодара қилмаган. Адвокатнинг фикрича, моддий зарар масаласи жиноий эмас, фуқаролик тартибида ҳал қилиниши керак. Тергов даврида журналистга мамлакатдан чиқиш тақиқланган — ҳуқуқни ҳимоя қилувчилар бу чорани ортиқча деб ҳисоблаб, у Егеубаеванинг бўлажак сайловларни ёритишига халақит бериши мумкинлигини таъкидлайдилар.
Иккинчи ҳолат — журналист Лукпан Ахмедяровга нисбатан қўзғатилган жиноий иш. Бу ҳақда 12 август куни «Озодлик радиоси»нинг қозоқ хизмати / RFE/RL хабар берди. Остона полицияси Жиноят кодексининг 274-моддаси (қасддан ёлғон ахборот тарқатиш) бўйича терговга қадар текширув бошлаган. ОАВ ёки интернет-платформалар орқали ахборот тарқатилган тақдирда ушбу модда уч йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазосини назарда тутади. Журналист иш қўзғатилганини полициядан эмас, радиостанция хабари орқали билган.
Бунга 2026 йил апрель ойида унинг Украина давлатининг Россия ҳарбий хизматчиларини ихтиёрий равишда асирликка тушишга ёрдам берадиган «Хочу жить» («Яшашни хоҳлайман») лойиҳаси рўйхатини эълон қилган пости асос бўлган. Рўйхатда Россиянинг Украинага қарши урушида иштирок этган бўлиши мумкин бўлган Қозоғистон фуқаролари номи келтирилган. Рўйхатда тилга олинган шахслардан бири кейинчалик шикоят қилиб, Россияда вахта усулида ишлаганини, урушда қатнашмаганини айтган. Яна икки киши Ахмедяровга видео мурожаат қилиб, шунга ўхшаш даъволарни билдирган.
Журналистнинг таъкидлашича, у рўйхатдаги 661 кишининг барчаси урушда қатнашганини айтмаган, балки Қозоғистон фуқароларининг Россия армиясига жалб этилаётганига ҳукумат эътиборини қаратишни истаган.
Бундан аввал, 2026 йил июнь ойида полиция уни туғилган шаҳри Уралскда бир неча соат ушлаб турган ва Россия ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлари томонидан Россия армиясини обрўсизлантириш ҳақидаги модда бўйича қидирувга берилганини маълум қилган. Бундай қилмиш Қозоғистонда жиноят ҳисобланмайди. 11 август куни эса унинг Facebookдаги постларидан бири остида Шакир Сухабедрин исмли шахс номидан изоҳ қолдирилиб, у журналистнинг жиноий таъқиб қилиниши учун масъулиятни ўз зиммасига олган ва унга таҳдидларни давом эттиришини айтган. 3 август куни Ахмедяров оиласи билан Черногорияга дам олиш учун учмоқчи бўлганида Остона аэропортида мамлакатдан чиқарилмаган. Тақиқнинг ҳуқуқий асослари унга тушунтирилмаган.
Учинчи ҳолат — «Сенцова» тахаллуси билан танилган журналист Александра Алёховага чиқарилган ҳукм. 2026 йил 3 август куни Олмаотанинг Алмали туман суди ёпиқ мажлисда, ОАВ вакилларини киритмаган ҳолда, уни уч йиллик шартли қамоқ жазосига, беш йиллик синов муддати ва уч йил давомида журналистика билан шуғулланишни тақиқлаш жазосига ҳукм қилди. Алёхованинг тўрт нафар фарзанди бор, уларнинг уч нафари вояга етмаган. У Жиноят кодексининг 147-моддаси 5-қисми (ОАВ орқали шахсий маълумотларни ноқонуний тарқатиш ва бунинг натижасида жиддий зарар етказиш) бўйича айбдор деб топилган. Бунга Олмаотадаги Кенжехан бозоридаги можаро иштирокчиларидан бири ҳақида шахсий маълумотларни эълон қилгани сабаб бўлган. Ҳолбуки, худди шу маълумотлар аввалроқ машҳур Telegram-канал томонидан ҳам тарқатилган эди. Ҳуқуқни ҳимоя қилувчилар журналист Олег Гусев билан боғлиқ ишга ҳам эътибор қаратмоқда. Унда полициянинг ички текшируви маълумотлар дастлаб уларни тарқатган манба маълумотларни олган ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган ходими бўлганини аниқлаган. У фақат интизомий жазо олган, ходим ҳам, Telegram-канал эгаси ҳам жиноий жавобгарликка тортилмаган. Баёнот муаллифлари буни қонуннинг танлаб қўлланилаётгани белгиси деб ҳисоблаб, Алёховага чиқарилган ҳукмни қайта кўриб чиқишга чақирадилар.
Тўртинчи ҳолат — «Ахуал сегодня» YouTube-каналини юритувчи блогер ва сиёсий шарҳловчи Азамат Омаровнинг қўлга олиниши. У 2026 йил 18 июль куни Остонада ушланган. Бу ҳақда биринчи бўлиб ҳуқуқ ҳимоячиси Бахитжан Торегожина хабар берган. Кейин суд уни Жиноят кодексининг 174-моддаси (ижтимоий, миллий, ирқий ёки диний адоват қўзғатиш) бўйича икки ойга тергов ҳибсига жўнатган. Адвокат Тўлеген Шайковнинг сўзларига кўра, бунга ҳокимият ва президент Қосим-Жомарт Тўқаев ҳақидаги сатирик ва танқидий видеолар сабаб бўлган. Омаров эса ўз чиқишларини юмор ва сатира деб ҳисоблайди ҳамда айбловларни тан олмайди. Бош вазир ўринбосари, Маданият ва ахборот вазири Аида Балаева 22 июль куни Facebookда сўз эркинлиги Қозоғистонда кафолатланганини ва сатиранинг ўзи ҳуқуқбузарлик ҳисобланмаслигини айтган. Бироқ, материалларда «адоватга ундаш белгилари» бўлса, ҳатто улар сатира шаклида берилган тақдирда ҳам, 174-модда бўйича жавобгарлик юзага келиши мумкинлигини таъкидлаган. Ҳуқуқ ҳимоячиларининг қайд этишича, ҳокимият Омаровнинг айнан қайси сўзларини адоват қўзғатиш деб ҳисоблаётганини ҳануз аниқ айтмаган. 174-модда аввалроқ «Атажурт» ҳаракати фаолларига нисбатан ҳам қўлланган.
Баёнот муаллифлари Қозоғистон ҳукуматини журналистларни таъқиб қилиш ва уларга босим ўтказишни зудлик билан тўхтатишга, мустақил матбуотга нисбатан жиноий ва маъмурий чоралардан фойдаланмасликка, журналистларнинг сайловларни эркин ёритиши ва мамлакат бўйлаб эркин ҳаракатланиши имкониятини кафолатлашга чақирди. Шунингдек, улар Қозоғистоннинг халқаро ҳамкорларини вазиятни диққат билан кузатиш ва босимнинг кучайишини тўхтатиш учун дипломатик воситалардан фойдаланишга даъват қилди.
Ҳужжатни Adil Soz International Foundation, Araminta, Civil Rights Defenders, Committee to Protect Journalists (CPJ), Crude Accountability, Freedom For Eurasia, International Partnership for Human Rights (IPHR), Kazakhstan International Bureau for Human Rights and Rule of Law ва Норвегия Хельсинки қўмитаси каби инсон ҳуқуқлари ташкилотлари имзолаган.
