Рецепт бўйича атом

«Росатом» Марказий Осиёда ядро тиббиётини қандай ривожлантираётгани ва лойиҳалар қайси босқичда экани ҳақида
Ядровий тиббиёт ускуналари. Фото: rosatomnewsletter.com сайтидан

Қирғизистонда ҳукумат Россиянинг «Росатом» давлат корпорацияси билан ҳамкорликда барпо этишни режалаштираётган ядровий тиббиёт маркази қурилиши ҳалигача бошланмади. Бу ҳақда Миллий онкология ва гематология маркази директори Баҳадир Бебезов 12 ноябрь куни маълум қилди, дея «Фарғона» хабар берганди. Лойиҳага 2025 йилдаёқ давлат мақоми берилган эди, бироқ ишларнинг бошланиш муддатлари ва қурилиш қиймати номаълумлигича қолмоқда. Тиббиёт муассасаси раҳбарияти лойиҳа яқин орада амалга оширила бошлашига умид қилмоқда.

Айни пайтда ўша Миллий марказ қошида фаолият юритаётган ядровий тиббиёт бўлими препаратлар танқислигига дуч келган. Кўп йиллик танаффусдан сўнг бу ерда радионуклид диагностика қайта тикланиб, мингдан ортиқ бемор текширилган эди, бироқ кейинчалик текширувларни яна тўхтатишга тўғри келган. Сентябрь ойида бўлим мудири Гулнора Риспаева Kaktus.media нашрига берган интервюсида 2026 йил 12 июндан буён беморлар қабул қилинмаётганини билдирди. Ноябрь ойига келиб ҳам текширувлар қайта тиклангани ҳақида маълумот пайдо бўлмади.

Шу фонда «Росатом» Марказий Осиёда тиббиёт соҳасидаги ҳамкорлик географиясини кенгайтирмоқда. Ноябрь ойи бошида корпорация ўз технологияларини Туркманистонга таклиф қилди, ҳолбуки бунгача у Россия томони бундай режаларни ошкора тақдим этмаган минтақадаги ягона давлат бўлиб қолаётган эди. Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистонда эса у тегишли ташаббусларда аллақачон иштирок этган ёки уларни амалга оширишга ҳозирлик кўраётган эди.

Таклифлар 3–5 ноябрь кунлари Ашхободдаги халқаро кўргазмада тақдим этилди. «Росатом Марказий Осиё» ваколатхонаси бош директори ўринбосари Дмитрий Константинов Туркманистон ҳукуматига энергетика, соғлиқни сақлаш, саноат ва мутахассислар тайёрлаш соҳаларидаги ҳамкорлик имкониятлари ҳақида сўзлаб берди. Музокаралар тўғрисида 5 ноябрь куни «Росатом» хабар берди, 11 ноябрь куни эса Россия атом технологияларининг Туркманистонда илгари сурилишига The Times of Central Asia нашри ўз мақоласини бағишлади.

Препаратлар тугаб қолганда

Қирғизистонда ядровий тиббиёт «Росатом» билан ҳамкорликдан анча олдин пайдо бўлган. Биринчи радиоизотоп диагностика лабораторияси 1969 йилда очилган эди. Шифокорлар ички аъзоларни текшириш ва касалликларни аниқлаш учун радиоактив препаратлардан фойдаланишган. СССР парчаланганидан сўнг изотоплар етказиб бериш тўхтади, ускуналар аста-секин эскирди, мутахассислар эса соҳани тарк эта бошлади.

Диагностикани тиклаш учун бир неча йил кетди. Халқаро атом энергияси агентлиги (ХАЭА) кўмагида қирғизистонлик шифокорлар малака оширди, ускуналар олинди ва инфратузилма тайёрланди. «Росатом» техник ва услубий ёрдам кўрсатди. Кейинчалик корпорация тузилмасига кирувчи «Изотоп» бирлашмаси технеций-99m генераторлари ва радиофармпрепаратларни тайёрлаш тўпламларини етказиб бера бошлади.

Технеций-99m суяклар, юрак, буйраклар ва бошқа аъзоларни текширишда қўлланилади. Бундай диагностика метастазларни аниқлаш, ички аъзолар фаолиятини баҳолаш ҳамда оддий рентген суратларида ёки ультратовуш текширувида доим ҳам кўринавермайдиган ўзгаришларни топиш имконини беради.

Қирғизистон учун радионуклид диагностиканинг қайта йўлга қўйилиши алоҳида аҳамият касб этарди. Миллий онкология ва гематология маркази маълумотларига кўра, республикада саратон билан касалланиш кўрсаткичи 2023 йилдаги 100 минг аҳолига 86,3 та ҳолатдан 2025 йилда 95 та ҳолатгача ошган. Шу билан бирга, ўсимталарнинг салмоқли қисми кечки босқичларда аниқланмоқда. Масалан, ўпка саратони ҳолатларининг бор-йўғи 17 фоизи, ошқозон саратони ҳолатларининг эса 23 фоизи эрта босқичларда топилмоқда.

Бўлим фаолияти қайта тиклангач, шифокорлар мингдан ортиқ кишини текширувдан ўтказдилар. Бироқ халқаро дастур бўйича келтирилган препаратлар тахминан бир йилга етди: муассаса жами 32 та технеций-99m генераторини қабул қилиб олган эди. МАГАТЭ лойиҳаси якунланганидан кейин кейинги харидларни «Кыргызфармация» давлат компанияси ташкил этиши керак эди. Айнан шу босқичда узилиш юз берди.

Риспаеванинг сўзларига кўра, радиоактив препаратларни олиб кириш бир нечта идоралар, жумладан, фуқаро авиацияси органлари, Табиий ресурслар вазирлиги ва Мудофаа вазирлиги билан келишишни талаб этади. Бундан ташқари, махсус лицензия олиш ва ташишни радиация хавфсизлиги талабларига қатъий риоя қилган ҳолда ташкиллаштириш лозим.

Генераторларни етказиб берувчи бўлиб «Изотоп» бирлашмаси қолмоқда. Шу тариқа, текширувлар Россия томони ҳамкорликни рад этгани сабабли эмас, балки халқаро ёрдамдан давлат харидларига ўтиш жараёнидаги муаммолар туфайли тўхтаб қолган.

Бишкекда радиофармпрепаратларни маҳаллий ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш кўзда тутилмоқда. Шу мақсадда циклотрон мажмуаси, диагностика ва даволаш бўлимларига эга ядровий тиббиёт марказини қуриш мўлжалланган.

Циклотрон айрим тиббий изотопларни ишлаб чиқариш учун зарур. Уларнинг аксарияти тез парчаланиб кетади, бу эса тайёр препаратларни хориждан келтиришни қийинлаштиради. Масалан, позитрон-эмиссион томографияда фойдаланиладиган фтор-18 нинг ярим парчаланиш даври тахминан 110 дақиқани ташкил этади. Маҳаллий ишлаб чиқариш препарат тайёрланиши билан беморни текшириш орасидаги вақтни сезиларли даражада қисқартириш имконини беради.

Янги мажмуада компьютер томографияси билан уйғунлаштирилган позитрон-эмиссион ва бир фотонли эмиссион компьютер томографияси (ПЭТ/КТ ва ОФЭКТ/КТ), шунингдек, диагностика ҳамда даволашнинг бошқа усулларини қўллаш режалаштирилмоқда. Ушбу текширувлар ўсимталар ва метастазларни аниқлаш, хасталикнинг тарқалиш кўламини ва терапия натижаларини баҳолашга ёрдам беради.

2025 йилнинг сентябрида лойиҳага давлат аҳамиятига молик мақом берилиб, уни 2030 йилга қадар амалга ошириш кўзда тутилган эди. 2026 йил февралида Қирғизистон Соғлиқни сақлаш вазирлиги ва «Росатом» вакиллари мажмуа тайёргарлигини яна муҳокама қилдилар, бироқ ноябрь ойига келиб ҳам қурилиш ишлари бошланмади.

Миллий онкология ва гематология марказида нур терапияси ускуналари ҳам етишмайди. Бебезовнинг таъкидлашича, республика эҳтиёжларини қондириш учун 20 тага яқин чизиқли тезлатгич зарур, марказнинг ўзида эса атиги иккитаси ўрнатилган. Ҳудудлардан келган беморлар даволаниш учун Бишкекка боришга ва навбат кутишга мажбур бўлмоқда.

Марказ директори «Кабар» агентлигига ноябрь ойида берган интервюсида, шунингдек, ПЭТ/КТ ўрнатиш ва текширувлар учун зарур препаратларни ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш режалари ҳақида маълум қилди. Бунинг учун янги мажмуа лойиҳасида кўзда тутилган циклотрон талаб этилади.

«Росатом» учун бешта бозор

Ядровий тиббиёт — атом электр станциялари қурилиши билан бир қаторда «Росатом» бизнес йўналишларидан биридир. Корпорация тиббий изотоплар ва радиофармпрепаратлар ишлаб чиқаради, ускуналар етказиб беради ҳамда ихтисослаштирилган тиббиёт мажмуаларини барпо этишни таклиф қилади.

Шавкат Мирзиёев ва «Росатом» раҳбари Алексей Лихачёв. Фото: Gazeta.uz сайтидан

Компания маълумотларига кўра, унинг изотоп маҳсулотлари тахминан 50 та давлатга етказиб берилади. 2026 йил августида Обнинскда янги радиофармпрепаратлар заводининг дастлабки ишлаб чиқариш тармоқлари тажриба-саноат тарзида фойдаланишга топширилди. У онкологик ва бошқа касалликларни ташхислаш ҳамда даволашда қўлланиладиган дори воситаларини ишлаб чиқаришга мўлжалланган. Тўлиқ қувват билан ишга тушириш 2028 йилга режалаштирилган.

Марказий Осиёда тиббиёт лойиҳалари энергетика лойиҳалари билан параллел тарзда ривожланмоқда. Қозоғистонда «Росатом» илк АЭС қурилиши бўйича халқаро консорциумга бошчилик қилди, Ўзбекистонда эса катта ва кичик қувватли реакторларга эга станция лойиҳасида иштирок этмоқда. Қирғизистон ва Тожикистон билан кичик АЭСлар қуриш имконияти муҳокама қилинмоқда. Корпорация, шунингдек, қайта тикланадиган энергетика, мутахассислар тайёрлаш ва уран ишлаб чиқариш чиқиндилари билан ифлосланган ҳудудларни рекультивация қилиш билан ҳам шуғулланмоқда.

«Росатом»нинг шуъба тузилмаси — «Атомэнергопром» ҳали 2023 йилги ҳисоботидаёқ Қозоғистон, Ўзбекистон ва Тожикистонда ядровий тиббиёт марказларини қуриш лойиҳаларини ишлаб чиқаётганини билдирган эди. Худди шундай ташаббуслар Сербия ва Никарагуада ҳам кўриб чиқилган. Бироқ Марказий Осиё мамлакатларида бу режаларни амалга ошириш шарт-шароитлари сезиларли даражада фарқ қилади.

Қозоғистон ядровий тиббиётнинг ривожланган инфратузилмасига эга. Мамлакатда Ядро физикаси институти фаолият юритмоқда, у бошқа маҳсулотлар қатори тиббий радиоизотопларни ҳам ишлаб чиқаради. Атом энергияси агентлиги маълумотларига кўра, 2026 йил март ойида республикада 17 та томограф билан жиҳозланган 12 та ПЭТ-диагностика маркази фаолият кўрсатаётган эди.

Бу ерда «Росатом» ўз технологияларини ишлаб турган соғлиқни сақлаш тизимига таклиф этмоқда. 2024 йилда «Росатом Саломатлик технологиялари» бўлинмаси Жамбил вилояти соғлиқни сақлаш бошқармаси билан меморандум имзолади. Соғлиқни сақлаш бошқармаси хабар қилганидек, томонлар онкологик касалликларни ташхислаш ва даволаш, мутахассислар тайёрлаш ҳамда тиббий инфратузилмани ривожлантириш соҳасида ҳамкорлик имкониятларини кўриб чиқишга келишиб олишди.

Ушбу келишув доирасида муайян объект қурилиши бўйича шартнома имзолангани тўғрисида маълумот йўқ. Қозоғистон муассасалари бошқа хорижий ҳамкорлар ва ХАЭА билан алоқаларни давом эттирмоқда.

Ўзбекистон ҳам ўз илмий ва ишлаб чиқариш базасига эга. Республикада Фанлар академиясининг Ядро физикаси институти тадқиқот реактори ишлаб турибди, «Радиопрепарат» корхонаси эса радиоизотоп маҳсулотлари ишлаб чиқармоқда.

«Росатом» Ўзбекистон билан ядровий тиббиёт соҳасидаги ҳамкорликни 2023 йилда расмийлаштира бошлаган. 2026 йил февралида корпорация, «Ўзатом» агентлиги, Соғлиқни сақлаш вазирлиги ва ихтисослашган илмий муассасалар вакиллари соҳани ривожлантириш бўйича қўшма стратегия ишлаб чиқишга келишиб олдилар, деб хабар берди Iqtisodiyot нашри.

Радиофармпрепаратлар ишлаб чиқариш, циклотрон мажмуаларини яратиш ва ПЭТ/КТ-диагностикасини кенгайтириш масалалари муҳокама қилинди. Июнь ойида «Росатом» Техник академияси «Ўзатом» билан тиббиёт физиклари, радиокимёгарлар, радиофармацевтлар ва муҳандисларни тайёрлаш бўйича алоҳида битим тузди.

Шу билан бирга, Тошкентдаги янги ядровий тиббиёт маркази мустақил лойиҳа доирасида қурилмоқда. Россия корпорациясининг унда қурилиш пудратчиси сифатида иштирок этиши тасдиқланмаган. Унинг ўзбек томони билан ҳамкорлиги ҳозирча, асосан, стратегия ишлаб чиқиш, кадрлар тайёрлаш ва технологик ечимларни муҳокама қилишга қаратилган.

Тожикистонда ядровий тиббиёт имкониятлари анча чекланган. Россия таклифи онкологик касалликларни ташхислаш ва даволаш имкониятларини кенгайтириши лозим бўлган ихтисослаштирилган марказ барпо этишни назарда тутади.

Лойиҳа 2023 йилдан буён ишлаб чиқилмоқда. 2025 йилнинг апрелида Тожикистон Бош вазири Қоҳир Расулзода уни амалга ошириш бўйича «йўл харитаси» тасдиқланганини маълум қилди. Кейинроқ Соғлиқни сақлаш вазирлиги вакиллари «Азия-Плюс» нашрига бўлажак марказ майдони 5000 квадрат метрни ташкил этиши ва у йилига 2500 га яқин беморни қабул қила олишини билдирган эди.

Мажмуада диагностика ва даволаш бўлимлари, ўн ўринли стационар ҳамда ўқув-услубий марказ очиш режалаштирилган. Уни ПЭТ-томограф, циклотрон-радиокимёвий мажмуа ва нур терапияси қурилмалари билан жиҳозлаш кўзда тутилган.

«Йўл харитаси» тасдиқланганига қарамай, қурилиш ҳали бошланмади. Марказнинг якуний қиймати ва очилиш муддатлари номаълум. Тожикистон Соғлиқни сақлаш вазирлиги буни маъмурий ва давлатлараро келишувлар ҳамон давом этаётгани билан изоҳлаган.

Бир вақтнинг ўзида Душанбеда Республика онкология илмий маркази модернизация қилинмоқда. У ерда бир фотонли эмиссион компьютер томографияси ускуналарини ўрнатиш ва радиофармпрепаратлар билан ишлаш лабораториясини ташкил этиш кўзда тутилган. Бу «Росатом» билан муҳокама қилинаётган марказ қурилишидан алоҳида, мустақил лойиҳадир.

Сўнгги манзил

Туркманистон узоқ вақт давомида корпорациянинг оммага эълон қилинган тиббий режаларидан ташқарида қолиб келди, гарчи мамлакатда ядровий тиббиётнинг шахсий инфратузилмаси аллақачон мавжуд бўлса-да.

2026 йил 10 октябрда президент Сердар Бердимуҳамедов Ашхободда 500 ўринли Халқаро онкология илмий-клиник марказини очди. Унда йигирмадан ортиқ ихтисослаштирилган бўлимлар, жумладан, радионуклид диагностика, нур терапияси, жарроҳлик йўли билан даволаш ва паллиатив ёрдам бўлимлари мавжуд.

Фото: atommedia.online сайтидан

Марказ гибрид ПЭТ/КТ ва ОФЭКТ/КТ томографлари, юқори аниқликдаги нур терапияси ускуналари ҳамда замонавий жарроҳлик тизимлари билан жиҳозланган. Ҳукумат, шунингдек, радиофармпрепаратлар ишлаб чиқариш бўлинмаси яратилганини маълум қилди. Бироқ унинг қувватлари, маҳсулот турлари ва ўтказилган текширувлар сони ҳақидаги маълумотлар ҳозирча эълон қилинмаган.

Туркманистон онкологик ёрдамни халқаро ташкилотлар иштирокида ривожлантирмоқда. 2025 йилнинг сентябрида ХАЭА, Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ва Саратонни ўрганиш бўйича халқаро агентлик экспертлари республикада қўшма баҳолаш миссиясини ўтказдилар, деб хабар берди ЖССТ.

Улар саратон касаллигини ташхислаш ва даволашни ташкил этиш, дори воситаларининг мавжудлиги, тиббиёт ходимларини тайёрлаш ва радионуклид технологияларини қўллаш имкониятларини ўргандилар. Мутахассислар Ашхобод ва Тошҳовуз вилоятидаги муассасаларга ташриф буюриб, онкология хизматини ривожлантириш бўйича тавсиялар тайёрладилар.

Мамлакатда шунингдек, ХАЭА билан 2026–2030 йилларга мўлжалланган, тиббий технологиялар ва радиация хавфсизлиги тизимини такомиллаштиришни назарда тутувчи ҳамкорлик дастури ишлаб чиқилган. Шу фонда «Росатом»нинг таклифлари янги муассасалар қурилишига ҳам, мавжуд марказларни изотоплар билан таъминлаш, препаратлар ишлаб чиқаришни кенгайтириш ва мутахассисларни ўқитишга ҳам тааллуқли бўлиши мумкин.

ШУНИНГДЕК ЎҚИНГ
  • Россияда ҳақиқий қаҳрамонлик кўрсатган Марказий Осиёдан келган муҳожирлар ҳикоялари

  • Нима учун Россиядаги дата — марказларидаги муаммолар Қозоғистондаги одатий сервислар фаолиятини издан чиқариб юборди ва республика бу вазиятдан фойдалана оладими?

  • Эронга МДҲ нима учун керак ва у ЕОИИга қўшилишга тайёрми?

  • 111 та ташкилот Жаҳон банкидан нимани талаб қилмоқда ва бунинг Тожикистонга қандай алоқаси борлиги ҳақида