Хитой томони дастлаб Россиянинг розилигини олмасдан туриб, Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон темир йўлини қуришни бошлашдан бош тортган. Бу ҳақда Қирғизистон президенти Садир Жапаров журналист Али Токтакуновга берган интервьюсида маълум қилди. Интервью стенограммасини Tazabek нашр этди.
Жапаровнинг сўзларига кўра, у 2020 йилда ҳокимиятга келганидан кўп ўтмай, ўша пайтдаги Хитой элчиси Ду Дэвэнни чақириб, лойиҳани амалга оширишни бошлашни таклиф қилган. Учрашув давомида у техник-иқтисодий асос (ТИА) тайёрлаш ва Ўзбекистон билан молиялаштириш шартларини муҳокама қилиш нияти борлигини айтган. Бироқ Ду Дэвэнь Қирғизистон бу масалани мустақил ҳал қила олмаслигини очиқ айтган.
«Агар Россия қарши бўлса, агар Россия розилик бермаса, биз бу темир йўл қурилишини бошлай олмаймиз», — дея Жапаров Хитой элчисининг сўзларини келтирди.
Ду Дэвэнь Хитой Евроосиё ҳудудида жойлашгани, Қирғизистон эса Коллектив хавфсизлик тўғрисидаги шартнома ташкилоти (КХТШТ) аъзоси эканини, шунинг учун Москва позициясини ҳисобга олмасдан туриб лойиҳани амалга ошириш мумкин эмаслигини тушунтирган. Бундан ташқари, Хитой томони Торугартгача тахминан 100 километрлик янги темир йўл тармоғини қуриши керак бўлади.
Жапаров бу жавобдан ҳайратланган, аммо суҳбатдан сўнг Россия президенти Владимир Путин билан ишчи учрашув ташкил этишни сўраган. Учрашув эртаси куни бўлиб ўтган. Қирғизистон раҳбари Россияга ёлғиз ўзи учиб борган, музокаралар тахминан 35–40 дақиқа давом этган. Жапаров Қирғизистон транспорт нуқтаи назаридан берк ҳудудда жойлашгани ва бу темир йўлга «ҳаво ва сувдек» муҳтожлигини таъкидлаб, Путинни лойиҳани амалга ошириш зарурлигига ишонтирган. Натижада у Россия президентининг розилигини олган ва шундан кейин лойиҳага старт берган.
Президент Хитойнинг позициясини тушунишини таъкидлаб, «бу буюк давлатлар», шунинг учун улар бир-бирининг манфаатларини ҳисобга олмаслиги мумкин эмаслигини айтган.
Магистралнинг аҳамияти ҳақида гапирар экан, Жапаров уни ўн йилликларга эмас, балки минг йилликларга мўлжалланган лойиҳа деб атади. У темир йўлни оддий Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон темир йўли деб эмас, балки янгиланган Буюк Ипак йўли деб аташни таклиф қилди. Унинг фикрича, бу йўналиш биринчи навбатда Хитой ёки бошқа давлатларга эмас, Қирғизистоннинг ўзига керак.
Президент транзитдан келадиган иқтисодий самарани давлат бюджетига ҳар йили камида 400–500 миллион доллар соф даромад сифатида баҳолади. У темир йўлни «янги Кумтор» — тугайдиган табиий ресурслар ўрнини босадиган даромад манбаи деб атади.
Жапаров, шунингдек, Қирғизистоннинг ички темир йўл тармоғи постсовет даврида тахминан 45 километрга қисқарганини маълум қилди: рельслар ва шпаллар демонтаж қилиниб, уларнинг ўрнига хусусий компаниялар нефть базалари ва бошқа объектлар қурган. Сўнгги йилларда давлат қарийб 65 километр янги темир йўл қурган. Режаларда тармоқни Макмалгача етказиш бор. Президентнинг баҳолашича, қурилишни мамлакатнинг ўзи мустақил амалга оширса, бу тахминан ўн йил вақт ва 1 миллиард долларга яқин маблағ талаб қилиши мумкин. Инвестор жалб қилинган тақдирда эса ишларни 2032–2035 йилларга қадар якунлаш мумкин.
Шу билан бирга, Жапаровнинг таъкидлашича, темир йўл қурилишини барбод қилишни истайдиган ташқи ва ички кучлар мавжуд. Президентнинг сўзларига кўра, улар блогерлар ва «бақироқлар»дан фойдаланиб, унинг фикрича, четдан молиялаштирилаётган «Хитой таҳдиди» мавзусини авж олдирмоқда. Жапаров Хитой мутахассисларининг мамлакатда бўлишини ортиқча драмалаштирмасликка чақирди: унинг таъкидлашича, ишлар якунлангач, улар мамлакатни тарк этади.
ℹ️ «Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон» темир йўли лойиҳаси сўнгги ўн йилликларда Марказий Осиёдаги энг йирик инфратузилма лойиҳаларидан бирига айланди. Қашғар — Торугарт — Макмал — Жалолобод — Андижон йўналиши бўйича магистралнинг умумий узунлиги 532 километрни ташкил этади, шундан 312 километри Қирғизистон ҳудудидан ўтади. Лойиҳа қиймати 4,7 миллиард долларга баҳоланмоқда. Келишув шартларига кўра, қўшма корхонада Хитой 51 фоиз, Қирғизистон ва Ўзбекистон эса 24,5 фоиздан улушга эга бўлади.
Лойиҳани биргаликда илгари суриш тўғрисидаги келишув 2024 йил 6 июнда имзоланган, ўша йил 27 декабрда Жалолобод вилоятида қурилиш бошланишига бағишланган тантанали маросим бўлиб ўтди. Лойиҳани 2030-йилларнинг бошларида якунлаш режалаштирилган. Янги магистрал Хитойдан Яқин Шарқ мамлакатларига бўлган йўлни 900 километрга қисқартиради, юкларни етказиб бериш муддатини 7–8 кунга камайтиради ҳамда Евроосиё континентал кўпригининг жанубий бўғинига айланиб, Марказий Осиё, Яқин Шарқ, Туркия ва Европа Иттифоқи бозорларига чиқиш имконини беради.
