Дунёда қочқинлар ва мажбурий кўчирилган шахслар сони сўнгги ўн йилликда биринчи марта камайди. Бу ҳақда БМТ Қочқинлар бўйича олий комиссари бошқармаси (UNHCR) нинг йиллик глобал тенденциялар ҳисоботида сўз юритилади.
Бошқарма маълумотларига кўра, 2025 йили можаролар ва таъқиблар туфайли 5,4 миллион киши ўз мамлакатларидан ташқарида бошпана излашга мажбур бўлган. Шу билан бирга, дунёда қочқинлар сони йил давомида 3 фоизга камайиб, 41,6 миллионга етган. Бироқ, БМТнинг Қочқинлар бўйича олий комиссари Барҳам Салеҳ таъкидлашича, мажбурий кўчириш кўлами қабул қилиб бўлмайдиган даражада юқори бўлиб қолмоқда.
Ўз юртига қайтиш даражаси сезиларли даражада ошган. Ўтган йили 14,7 миллион киши доимий яшаш жойларига қайтган, жумладан, 4,4 миллион қочқин ва 10,3 миллион ўз мамлакати ичида мажбуран яшаш жойини ўзгартирган шахслар.
Қочқинларнинг ўз юртига қайтиши сони бошқарманинг 60 йиллик кузатув тарихида иккинчи энг юқори кўрсаткични ташкил этган. Айниқса, Афғонистон, Судан ва Сурияда қайтгувчиларнинг сезиларли даражада ўсиши қайд этилган.
Бироқ, БМТ кўп одамлар ўз хоҳиш-иродаси билан эмас, балки мажбуран ва ўта беқарор шароитларга қайтаётганини таъкидлайди.
Қочқинларнинг тахминан 70% узоқ давом этган сургунда, кўпинча қашшоқлик чегарасидан паст шароитда яшашда давом этмоқда. Деярли уларнинг 68% — паст ва ўрта даромадли мамлакатларда яшамоқда.
«Жуда кўп қочқинлар учун кўчиб ўтиш уларнинг ҳаётини сақлаб қолади, аммо бунинг оғир бадали бор», – дейди Барҳам Салеҳ.
Қочқинлар ва халқаро ҳимояга муҳтож бошқа одамларнинг 70 фоиздан ортиғи Афғонистон, Венесуэла, Сурия, Судан, Украина ва Жанубий Суданга тўғри келади.
2025 йили қочқинларни энг кўп қабул қилган мамлакатлар қуйидагилар бўлди:
Колумбия (2,8 миллион киши),
Германия (2,7 миллион),
Туркия (2,4 миллион),
Уганда (1,9 миллион),
Эрон (1,7 миллион),
Чад (1,5 миллион) ва
Покистон (1,3 миллион).
2025 йили қайта жойлаштириш ва ҳомийлик дастурлари бўйича учинчи мамлакатларга келганлар сони икки баравардан кўпроққа камайди ва атиги 81 800 кишини ташкил этди.
2025 йил охирига келиб, бутун дунё бўйлаб ўз мамлакати ичида мажбуран яшаш жойини ўзгартирган шахслар 68,6 миллион кишини ташкил этган — бу ўтган йилга нисбатан 7% га камайган. Суданда дунёдаги энг катта инқирозли вазият кузатилмоқда, 9,1 миллион киши яшаш жойини мажбуран тарк этган.
2026 йил февраль ойида бошланган Яқин Шарқдаги уруш Ливанда 1 миллион кишини ва Эронда 3,2 миллион кишини қочқинга айлантирган.
Бундан ташқари, 2025 йил охирига келиб, бутун дунёда тахминан 4,5 миллион фуқаролиги бўлмаган одам қайд этилган — бу ўтган йилга нисбатан 3% га кўп. 24 мамлакатда қарийб 46 000 киши ҳужжатларни қўлга киритган ва фуқаролиги йўқ шахс мақомидан қутулишга муваффақ бўлган.
БМТ Қочқинлар бўйича олий комиссари бошқармаси 2035 йилга келиб узоқ вақт давомида кўчишга ва гуманитар ёрдамга муҳтож бўлган қочқинлар сонини икки баравардан кўпроққа камайтиришни мақсад қилган. Бошқарма ўз ватанига ихтиёрий равишда қайтиш, учинчи давлатларга кўчиб ўтиш ва гуманитар визалар олиш имкониятларини кенгайтиришни, шунингдек, қочқинларнинг молиявий ўзини ўзи таъминлашини рағбатлантиришни таклиф қилмоқда.
Бошқарма қочқинларнинг даромадлари уларни қабул қилувчи мамлакатларда расмий қашшоқлик чегарасидан паст бўлмаган ҳолда яшаш имконини берадиган шароитларни яратишга чақиради. Барҳам Салеҳ таъкидлашича, ихтиёрий ватанга қайтиш узоқ муддатли ечим бўлиб қолиши керак. Яна бир муҳим йўналиш — қочқинларни миллий таълим тизимлари, соғлиқни сақлаш, молиявий хизматлар ва меҳнат бозорларига киритишдир.
Олий комиссар шунингдек, қочқинларнинг энг заиф қатлами учун қайта жойлаштириш дастурларини кенгайтириш, оилаларни бирлаштириш, иш рухсатномалари ва таълим грантларини кенгайтиришга чақирди.
