Сўнгги тўрт йил ичида Тожикистоннинг Тоғли Бадахшон мухтор вилоятини (ТБМВ) 50 мингдан ортиқ киши тарк этди. «Мемориал» инсон ҳуқуқлари марказининг ушбу баҳосини Озодлик радиоси тожик хизмати келтирмоқда. Ташкилот экспертларининг ҳисоблашича, бунга нафақат иқтисодий қийинчиликлар, балки 2021–2022 йиллардаги норозилик намойишлари ва ундан сўнг амалга оширилган қатағонлар оқибатлари ҳам сабаб бўлган.
«Мемориал» эксперти Ольга Абраменко бу рақам саволлар туғдириши мумкинлигини ҳамда Тожикистон ва Россиядан миграция бўйича маълумотлар камлигини тан олди. Шунга қарамай, у мазкур баҳони ишончли деб ҳисоблайди. Унинг сўзларига кўра, мустақил тадқиқотлар 2021 йил охири ва 2022 йилда Россияга миграция кескин ошганини кўрсатмоқда, бу эса ўсишнинг ташқи сабаблари бўлганидан далолат беради.
Абраменко — Помирнинг туб аҳолиси ҳуқуқлари бузилиши бўйича тадқиқот муаллифи бўлиб, ушбу ҳисобот жорий йилда БМТнинг Инсон ҳуқуқлари қўмитасига тақдим этилган эди. У Бадахшон аҳолиси илгари ҳам иқтисодий муаммолар туфайли ҳудудни тарк этганини, бироқ намойишлар ва қатағонлардан сўнг бу оммавий тус олганини таъкидлади. Босимлардан қочганлар ва тирикчилик учун кетганларни аниқ ажратишнинг имкони йўқ, дея қўшимча қилди у. Экспертнинг фикрича, меҳнат миграцияси маҳаллий аҳоли учун анчадан буён жон сақлаш ва қатағон муҳитидан қочиш воситаси бўлиб хизмат қилмоқда.
Бадахшондаги норозиликлар 2021 йил охирида хавфсизлик кучлари амалиёти давомида маҳаллий фуқаро Гулбиддин Зиёбеков ўлдирилганидан сўнг бошланган эди. 2022 йил баҳорида одамлар яна кўчаларга чиқди, аммо намойишлар куч ишлатар тузилмалар томонидан бостирилди. Ўнлаб кишилар ҳалок бўлди ва яраланди, юзлаб одамлар панжара ортига ташланди. Қўлга олинганлар орасида фуқаролик фаоллари ва журналистлар ҳам бор эди.
Расмийлар аҳолини қўрқувда ушлаб турган ноқонуний қуролли гуруҳлар йўқ қилинганини билдирмоқда. Ҳуқуқ ҳимоячилари ва Ғарб давлатлари эса ҳукуматни ҳаддан ташқари куч ишлатганликда танқид қилмоқда. Human Rights Watch ташкилоти 2022 йил май ойида полиция хабарларга кўра 40 нафаргача одамни ўлдирганини, вилоятнинг 205 нафар фуқароси эса ёпиқ суд жараёнларида қамоқ жазосига ҳукм қилинганини ёзади.
Бадахшонлик таҳлилчи Хуршед Хуррамовнинг фикрича, бу кўчиб кетишларни расмийларнинг помирликларга бўлган муносабати нуқтаи назаридан кўриб чиқиш лозим. Унинг сўзларига кўра, халқаро ташкилотлар маълумотлари бўйича 300 дан ортиқ помирлик қамоқда сақланмоқда. Помирликлар Тожикистоннинг қолган аҳолисидан этник, лингвистик ва диний жиҳатдан фарқ қилади: улар исмоилия мазҳабига эътиқод қилади ва тожик тилига ўхшамайдиган тилларда сўзлашади. «Мемориал» тадқиқотида қайд этилишича, ҳукумат уларни «ноанъанавий мусулмонлар» сифатида кўради, помирликларнинг ўзлари эса камситишларга дуч келмоқда. БМТ Душанбедан нима учун помирликлар миллий озчилик сифатида тан олинмаслигини сўраган эди, чунки бу уларнинг маданиятини ҳимоя қилишга ёрдам берарди. 2023 йилда Адлия вазири Музаффар Ашуриён расмийлар помирликларни озчилик деб ҳисобламаслигини, чунки улар «туб тожиклар» эканини айтган эди.
Бу мавзу 2026 йил 5 ноябрда Женевада Тожикистондаги инсон ҳуқуқлари бўйича универсал даврий шарҳ ўтказилаётган вақтда яна кўтарилди. БМТнинг Инсон ҳуқуқлари бўйича бошқармаси маълум қилишича, ишчи гуруҳ якуний тавсияларни 13 ноябрда қабул қилиши керак. Бразилия вакили Душанбени озчиликлар ҳуқуқларини, айниқса ТБМВда яхшироқ ҳимоя қилишга, йиғилишлар ва фикр билдириш эркинлигини таъминлашга ҳамда намойишчиларга нисбатан номутаносиб куч қўллаш ҳолатларини холисона тергов қилишга чақирди. Бадахшонлик мухолифатчи сиёсатчи Алим Шерзамонов ҳам юртдошлари камситишларга дуч келаётганига қўшилади. Аммо унинг фикрича, мамлакатда миллатидан қатъи назар, барча фуқароларнинг ҳуқуқлари бузилмоқда.
