Нейротармоқ ёрдамида шакллантирилган фотосурат
Эрон ва Қўшма Штатлар дастлабки тинчлик шартномасини имзоладилар. Эрон президенти Масуд Пезешкиан бу ҳақда Х (собиқ Twitter) саҳифасида эълон қилди ва меморандумни “тарихий ҳужжат” деб атади. Оқ уйнинг Reuters агентлигига маълум қилишича, АҚШ президенти Дональд Трамп ҳам келишув имзоланганини тасдиқлаган.
Пезешкиан ҳужжат тинчликка “ўзаро ҳурмат эвазига” эришиш мумкинлиги ҳақидаги хабарни етказаётганини таъкидлаган. Унинг сўзларига кўра, Эрон ўзининг “шарафи ва мустақиллигини” сақлаб қолган ҳолда, глобал тинчлик, тараққиёт, минтақавий ҳамкорлик ва барқарорликка содиқ қолади.
Имзолаш маросими дастлаб Швейцарияда бўлиб ўтиши кутилган эди. Бироқ, Эрон Ташқи ишлар вазирлиги вакили Эсмоил Багаи Эрон давлат телевидениесига берган баёнотида алоҳида маросим ўтказилмаслигини маълум қилди, чунки президентлар ҳужжатни олдиндан имзолаган ва у аллақачон кучга кирган.
Меморандум матни 14 банддан иборат. Унга кўра, барча фронтларда, жумладан Ливан ҳудудида ҳам ҳарбий операцияларни дарҳол ва доимий равишда тўхтатиш назарда тутилган. Шунингдек, томонлар янги уруш бошламаслик ва бир-бирига қарши куч ишлатмаслик мажбуриятини олган.
АҚШ ва Эрон бир-бирининг суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини ҳурмат қилиш, ички ишларига аралашмаслик бўйича ҳам келишиб олган. Ҳужжатга кўра, 60 кун ичида томонлар якуний келишув бўйича музокаралар ўтказиши керак. Бу муддат ўзаро келишув асосида узайтирилиши мумкин.
Энг муҳим бандлардан бири Ҳормуз бўғози билан боғлиқ. Қўшма Штатлар денгиз блокадасини бекор қилишни бошлаши ва жараённи 30 кун ичида тўлиқ якунлаши лозим. Эрон, ўз навбатида, тижорат кемаларининг бўғоздан 60 кун давомида божсиз хавфсиз ўтишини таъминлаш мажбуриятини ўз зиммасига олади.
Нефть нархлари келишувга аллақачон пасайиш билан жавоб қайтарган. Reuters агентлигининг хабар беришича, Нефтнинг Brent ва WTI маркалари нархи уруш бошланганидан бери энг паст даражага тушган: Brent1,28% га пасайиб, бир баррел учун 78,53 долларни ташкил этган, WTI эса 1,93% га пасайиб, 75,31 долларни ташкил этган. Бозор Ҳормуз бўғози орқали таъминотни тиклаш ва Теҳронга қарши санкцияларни юмшатиш фонида нархларни белгиламоқда.
Ҳужжатда АҚШ меморандум амал қилиш муддати давомида Эронга қарши янги санкциялар қўлламаслиги ва шунингдек, Эрон нефти, нефть маҳсулотлари ва унга боғлиқ молиявий операцияларни экспорт қилиш учун вақтинчалик рухсатномалар бериши белгиланган. Санкцияларни бекор қилиш якуний келишувнинг бир қисми сифатида муҳокама қилиниши керак.
Ядровий масалага келсак, Эрон ядровий қурол ишлаб чиқармаслигини ёки сотиб олмаслигини тасдиқлаган. Томонлар бойитилган уран захираларининг тақдирини келишилган механизм орқали, ҳеч бўлмаганда ХАЭА назорати остида Эрон ҳудудида материалларни аралаштириш орқали ҳал қилишга келишиб олдилар.
ХАЭА директори Рафаэль Гросси меморандумни олқишлади ва уни амалга ошириш бўйича техник ишлар энди бошланганини айтди. Унинг қўшимча қилишича, агентлик Америка ва Эрон томонлари билан биргаликда амалга оширилиши керак бўлган аниқ чораларни белгилаш учун ишлайди.
Келишувга изоҳ бераркан, Трамп агар Эрон келишувни бузса, АҚШ зарбаларни қайта бошлаши мумкинлигини айтди, деб хабар беради Reuters. Шунингдек, у 60 кунлик музокаралар Яқин Шарқда кенгроқ келишувга ва нефть нархининг пасайишига олиб келишига умид билдирди.
Исроил позицияси баҳсли масала бўлиб қолмоқда. Исроил музокараларда иштирок этмаган, аммо меморандум Ливанни қамрат олади ва у ерда ҳарбий ҳаракатларни тўхтатиш ва мамлакат суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини ҳурмат қилиш талаб қилинади.
Reuters агентлигининг хабар беришича, Исроил “Ҳизбуллоҳ”га қарши куч ишлатиш ҳуқуқини талаб қилишда давом этмоқда ва меморандум имзолангандан сўнг, Ливан жанубига ҳужумлар уюштирган. Трамп Исроил Бош вазири Биньямин Нетаньяху билан Ливан бўйича «кичик низо» борлигини айтди ва Исроилни «юмшоқроқ» ҳаракат қилишга чақирди.
Меморандум БМТ, Европа, Хитой, Россия ва Марказий Осиё томонидан олқишланди. Покистон ҳужжатни тайёрлашда муҳим рол ўйнади: Бош вазир Шаҳбоз Шариф имзолашдан олдин АҚШ ва Эрон тинчлик шартномасининг якуний матни бўйича келишиб олганини ва Исломобод кейинги қадамлар устида иккала томон билан ишлаётганини маълум қилди. Кейинчалик Шариф томонлар асосли ҳужжат бўйича келишиб олганини ва Покистон электрон имзо ва техник музокараларни тайёрлаётганини очиқлади.
Буюк Британия, Франция, Германия, Италия ва бошқа бир қатор давлатлар раҳбарлари қўшма баёнотда келишувни “дипломатик ютуқ” деб аташди ва Эроннинг ядровий дастури бўйича аниқ ва тасдиқланадиган қадамларига жавобан тегишли санкцияларни бекор қилишга тайёр эканликларини билдиришди.
Европа Комиссияси раиси Урсула фон дер Ляйен ҳам келишувни олқишлаб, уни тез ва тўлиқ амалга ошириш зарурлигини таъкидлади. Унинг таъкидлашича, Ҳормуз бўғозида кемалар эркинлигини тиклаш минтақавий барқарорлик ва глобал иқтисодиёт учун муҳимдир.
Хитой келишувларни қўллаб-қувватлади ва Покистоннинг воситачилик саъй-ҳаракатларини юқори баҳолади. Хитой Ташқи ишлар вазирлиги вакили Лин Цзянь Пекин меморандумнинг биринчи босқичи тасдиқланганини олқишлаётганини ва томонлар муаммоларни мулоқот ва музокаралар орқали ҳал қилишига умид қилаётганини таъкидлади, деб хабар беради China Daily.
Марказий Осиёда Қозоғистон ва Тожикистон президентлари келишувни очиқчасига олқишладилар.
Россия ҳам меморандум имзоланишига муносабат билдирди. Россия Ташқи ишлар вазирлиги икки мамлакат президентлари томонидан масофавий форматда АҚШ ва Эрон ўртасидаги ҳарбий можарони тугатиш бўйича эришилган келишувни олқишлашини билдирди. Ташқи ишлар вазирлиги томонлар вазиятнинг янада кескинлашишига йўл қўймаслиги муҳим эканини таъкидлади.
