Тожикистон мактабларида ҳамон математика, физика, кимё ва чет тиллари ўқитувчилари етишмовчилиги кузатилмоқда. Бу ҳақда 13 ноябрь куни кадрлар тақчиллиги ҳақидаги хабарларни иш ҳақи тўғрисидаги маълумотлар ҳамда PISA халқаро тадқиқоти натижалари билан таққослаган ҳолда The Times of Central Asia нашри ёзди. Душанбе мактаблари иштирок этган синовлар шуни кўрсатдики, текширилган ўсмирларнинг аксарияти табиий-илмий, математик ва ўқиш саводхонлиги бўйича базавий даражага етмаган.
2017 йилнинг декабрида «Фарғона» тожик ўқитувчиларининг маошлари камлиги, фан ўқитувчилари танқислиги, ота-оналардан пул йиғиш ҳолатлари ва педагоглар тайёрлашдаги камчиликлар ҳақида ҳикоя қилган эди. Ўша пайтда биринчи синфга қадам қўйган болалар 2026 йилнинг ёзида тўққизинчи синфни тамомлаб улгуришди. Улар ўқиган давр мобайнида ҳукумат мактаблар қурди, таълимни молиялаштиришни оширди ва ўқитувчиларнинг маошларини кўтарди. Бироқ ота-оналар ва педагогларнинг айрим шикоятлари ўтган йиллар давомида деярли ўзгармай қолди.
2017 йилги репортажда ўқитувчининг маоши 600–800 сомони — ўша пайтдаги курс бўйича тахминан 70–90 доллар деб баҳоланганди. «Фарғона» мухбири билан суҳбатлашганлар бир нечта ставкада ишлашлари, қўшимча пул топишлари ёки Россияга мардикорликка кетишларини айтишган эди. Ёш ўқитувчилардан бири педагогика олийгоҳлари битирувчилари мактабларга ишга бормаслиги ёки тез орада бошқа иш қидира бошлаши ҳақида гапирганди.
Ўтган йиллар давомидаги қурилиш ишлари янги ўқув ўринларини яратишга имкон берди. «Ховар» агентлиги президент Эмомали Раҳмоннинг нутқига таянган ҳолда хабар беришича, биргина Душанбеда сўнгги тўққиз йил ичида 95 мингдан ортиқ ўринли 55 та таълим муассасаси фойдаланишга топширилди. Давлат раҳбарининг «Ховар» томонидан келтирилган бошқа сўзларига кўра, мустақиллик йиллари давомида таълим соҳасига бюджетдан 70 миллиард сомонидан ортиқ, давлат инвестиция лойиҳалари ҳисобидан эса яна 10 миллиард сомони йўналтирилган.
Бироқ янги бинолар ва харажатларнинг кўпайиши дарс бериш билан боғлиқ барча муаммоларни ҳал қила олмади. 2026 йилнинг февраль ва октябрь ойларида ота-оналар яна ўтилмаган дарслар ва мутахассислар етишмовчилиги ҳақида гапиришди. Сентябрь ойида эълон қилинган PISA натижалари эса Душанбедаги 15 ёшли мактаб ўқувчиларининг тайёргарлигини бошқа мамлакатлар ва ҳудудлардаги тенгдошларининг натижалари билан илк бор солиштириш имконини берди.
Ўқитувчилар сони кўпайди, аммо улар ҳануз етишмаяпти
2026 йил 30 январь куни Тожикистон Таълим ва илм-фан вазирлиги ўқитувчилар танқислиги бартараф этилганини маълум қилди. The Times of Central Asia нашрининг хабар беришича, брифингда вазирлик 2025/26 ўқув йили давомида 9178 нафар педагог ишга қабул қилингани бўйича ҳисобот берган. Ваҳоланки, 2025 йилнинг ёзидаёқ мактабларнинг эҳтиёжи 3848 нафар ўқитувчи деб баҳоланган эди.
Ўқитувчиларнинг умумий сони 136 116 нафарга етди — бу ўтган йилга нисбатан 5384 нафарга кўп
Ушбу маълумотларни август ойида «Ховар» агентлиги эълон қилди. Бироқ вазирликнинг ўзи ҳам қарийб 700 нафар педагог ўз мутахассислиги бўйича бўлмаган фанлардан дарс бераётганини тан олди. Тахминан 16 минг киши бола парвариши таътилида бўлиб, уларнинг ўрнини вақтинча ҳамкасблари босиб турибди. Дарс бериш жараёнига ҳали олийгоҳни тамомламаган 1900 нафарга яқин талаба ҳам жалб қилинган.
Шу фонда ота-оналарнинг гувоҳликлари тақчиллик бартараф этилгани ҳақидаги баёнот билан мос келмади. Февраль ойида «Азия-Плюс» нашри Душанбе ва бошқа шаҳарларда яшовчи оилаларнинг шикоятларини эълон қилди. Пойтахтдаги 54-мактаб ўқувчиларидан бирининг отаси дарс жадвалида кўрсатилган бешта дарсдан ўша куни атиги иккитаси бўлиб ўтганини билдирди. Бошқа бир ота-она эса рус тилида таълим бериладиган юқори синфларда математика ўқитувчиси йўқлигини айтди.
Нашр бошқа мисолларни ҳам келтирди. Ота-оналарнинг сўзларига кўра, Зиёдулло Шаҳидий номидаги мусиқа мактабининг 11-синфида ўқув йили бошидан бери алгебра ва геометрия ўқитувчиси бўлмаган. Рўдакий туманидаги мактаблардан бирида бошланғич синфларда чет тили ўқитувчиси, Душанбедаги 32-мактабда эса рус тили ўқитувчиси бўлмаган.
Куз фаслида ҳам шунга ўхшаш хабарлар келиб тушди. Октябрь ойида «Азия-Плюс» ота-оналар ва ўқитувчилар ўртасида сўров ўтказди, унда респондентлар яна математика, физика, кимё, биология, информатика, рус ва инглиз тили ўқитувчилари етишмаётганини кўрсатишди. Сўров иштирокчилари дарс жадвалидагидан камроқ ўтиладиган машғулотлар ва бир вақтнинг ўзида бир нечта синф билан ишлашга мажбур бўлаётган педагоглар ҳақида гапириб беришди.
Бу гувоҳликлар бутун мамлакат бўйлаб тақчиллик кўламини аниқлаш имконини бермайди: гап мактабларнинг репрезентатив текшируви ҳақида эмас, балки муштарийлар ва таҳририят билан алоҳида суҳбатлашганларнинг жавоблари ҳақида кетмоқда. Аммо улар кадрлар муаммоси ҳал этилгани эълон қилинганидан кейин ҳам айрим муассасаларда ёпилмаган дарс соатлари сақланиб қолганини кўрсатмоқда.
Эътирозларнинг бир қисми ўқитувчиларнинг малакасига тегишли эди. Ота-оналар фанни яхши билмаслик ва русийзабон синфларда рус тилини етарли даражада эгалламаганликдан шикоят қилишди. Кўп йиллик тажрибага эга ўқитувчилар ёш ҳамкасбларининг тайёргарлигидаги камчиликлар ҳақида гапиришди.
Юклама ҳам тенг тақсимланмаган. «Ховар» агентлиги томонидан келтирилган маълумотларга кўра, Тожикистонда бир ўқитувчига ўртача 18 нафар ўқувчи тўғри келади. Шу билан бирга, «Азия-Плюс» томонидан сўровга тортилган ота-оналар 40–50 нафар, бир ҳолатда эса ҳатто 52 нафар бола ўқийдиган синфлар борлигини билдиришган.
Бу кўрсаткичлар ўртасида зиддият йўқ. Ўқувчилар ва ўқитувчиларнинг умумий сони нисбати синф тўлиқлиги дегани эмас: фан ўқитувчиси бир нечта синф билан ишлайди, ҳар бир синфда эса бир нечта ўқитувчи дарс беради. Мамлакат бўйича ўртача кўрсаткич ҳам мактаблар ва таълим тиллари ўртасидаги тафовутларни акс эттирмайди.
Шунга ўхшаш қийинчиликларни «Фарғона» илгари ҳам ёритган. 2020 йилги репортажида нашр 18 нафар ўқитувчи ишлаган Шуроб кончилар шаҳарчасидаги 11-мактаб ҳақида ҳикоя қилган эди. Мактаб директори физика, биология, география, информатика ва математика ўқитувчилари етишмаётганини маълум қилганди. 69 ва 73 ёшда бўлган икки нафар ўқитувчи нафақага чиқмоқчи бўлган, аммо уларнинг ўрнини босадиган ҳеч ким йўқ эди.
2017 йилги нашрда «Фарғона» суҳбатдоши бўлажак педагогларни тайёрлаш сифати масаласини кўтарган эди. Орадан тўққиз йил ўтиб, ота-оналар ва ўқитувчилар ўртасидаги янги сўровларда ҳам шунга ўхшаш даъволар янграмоқда. Ўқитувчилар сафининг кенгайиши ўз-ўзидан ҳар бир фандан ким ва қандай дарс бераётгани ҳақидаги саволга жавоб бўла олмайди.
Иш ҳақи ошмоқда, аммо касб жозибадорлигини йўқотяпти
2025 йилнинг сентябрь ойидан мактабгача таълим муассасалари ва умумтаълим мактаблари ходимларининг лавозим маошлари 30 фоизга, 2026 йилнинг сентябридан эса яна 25 фоизга оширилди. The Times of Central Asia нашрининг аниқлик киритишича, иккинчи марта маош оширилишини Раҳмон 2025 йил декабрида эълон қилган, тегишли фармонни эса 2026 йил январида имзолаган эди.
Маошларнинг жами ўсиши биринчи оширишгача бўлган даражага нисбатан 62,5 фоизни ташкил этди: кейинги 25 фоиз аввал оширилган суммага қўшиб ҳисобланди. Бироқ бу белгиланган окладнинг номинал ўсиши бўлиб, харид қобилияти ёки ҳар бир ўқитувчининг ҳақиқий даромади ошганининг кўрсаткичи эмас.
Педагогнинг даромади малака, иш стажи, ўқув юкламаси ва қўшимча тўловларга боғлиқ. Шу сабабли базавий ставкани соҳа бўйича ўртача иш ҳақи билан тўғридан-тўғри солиштириб бўлмайди.
The Times of Central Asia нашри биринчи марта иш ҳақи оширилганидан кейинги давр учун юқори синф ўқитувчиларининг устамаларсиз базавий ойлик маоши тахминан 135–210 долларни ташкил этганини келтиради. Шу билан бирга, нашр маълумотларига кўра, 2026 йил июль ойида таълим соҳасидаги ўртача иш ҳақи тахминан 406 долларни, мамлакат бўйича ўртача кўрсаткич эса 381 долларни ташкил этган.
Бу суммалар турли даромад тоифаларини ифодалайди. Тармоқ статистикасига фақат мактаб ўқитувчилари кирмайди, базавий оклад эса юклама ва устамаларни ҳисобга олган ҳолдаги тўлиқ тўловни акс эттирмайди. Бундан ташқари, июль ойидаги кўрсаткич сентябрь ойидаги оширишдан олдинги ҳолатни билдиради. Ушбу маълумотларга таяниб, ундан кейин оддий мактаб ўқитувчиси қанча маош олишини аниқлаб бўлмайди.
Меҳнат миграцияси мактабдаги иш билан рақобатлашмоқда. 2017 йилги мақолада собиқ ўқитувчи Самир Олимий «Фарғона»га ўзи, акаси ва опаси олий маълумот олгани, қишлоқ мактабида 700 сомони эвазига ишлагани, кейин эса тирикчилик илинжида Россияга кетишга мажбур бўлганини сўзлаб берган эди.
2026 йил 13 ноябрдаги материалида The Times of Central Asia Евроосиё барқарорлаштириш ва тараққиёт жамғармаси тадқиқотига ҳавола беради. Тадқиқот муаллифлари саноат билан солиштирганда бюджет секторидаги иш ҳақининг пастлигини ўқитувчилик ва тиббиёт касбларининг жозибадорлиги етарли эмаслиги билан боғлашади. Бу тушунтириш иш танлашдаги рағбатларга тегишли бўлиб, аниқ ўқитувчиларнинг ишдан кетиш сабаблари ҳақидаги маълумотлар ўрнини боса олмайди.
Меҳнат шароитлари ҳам муҳим аҳамиятга эга. Ҳали 2017 йилдаёқ «Фарғона» суҳбатдошлари дарсларга тайёргарлик кўриш ва дам олиш вақтини ўғирлайдиган текширувлар, ҳашарлар ва мажбурий тадбирлардан шикоят қилишган эди.
2026 йилнинг октябрь ойида вазирлик педагогларни бегона вазифаларга жалб этиш тақиқланганини яна бир бор эслатишга мажбур бўлди. «Азия-Плюс» нашри маҳкаманинг 2 октябрдаги хатига таянган ҳолда хабар беришича, таълим органлари ва мактаблар раҳбарларига «Ўқитувчи мақоми тўғрисида»ги қонун талабларига риоя этиш топширилган.
Қонун педагогларни мактаб формасини сотиб олиш ва сотишга, пул йиғишга, чипта тарқатишга, ихтисослашмаган нашрларга обуна бўлишга, қишлоқ хўжалиги ва дарс бериш билан боғлиқ бўлмаган бошқа ишларга жалб этишни тақиқлайди. Шунингдек, ўқитувчиларнинг маошларидан мактабларни ободонлаштириш, ўқув материаллари ва жиҳозлар учун маблағ талаб қилиш ёки ушлаб қолиш мумкин эмас.
«Азия-Плюс» маълумотларига кўра, ота-оналар ва ўқитувчилар бу каби топшириқлар ва пул йиғимларидан шикоят қилишда давом этишган. Шу тариқа, масала ҳуқуқий нормаларнинг йўқлигида эмас, балки амалдаги тақиқнинг ижро этилишида бўлиб қолмоқда.
Тўққиз йил давомида нималарга эришилди?
2026 йил 8 сентябрь куни Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти Душанбенинг PISA дастуридаги илк иштироки натижаларини эълон қилди. Синовлар 2025 йилда ўтказилган бўлиб, унда ўсмирларнинг табиий фанлар ва математика бўйича билимларини қўллай олиш, ўқиганларини тушуниш ва улардан фойдалана олиш қобилияти баҳоланган.
Тадқиқотда пойтахтнинг 160 та мактабидан 5771 нафар ўқувчи қатнашди. Ташкилотчиларнинг баҳолашича, танланма қарийб 23 минг нафар 15 ёшли ўқувчини — Душанбедаги тегишли ёш гуруҳининг тахминан 92 фоизини ифода этган. Тожикистоннинг бошқа шаҳарлари ва қишлоқ туманлари мактаблари текширувга киритилмаган, шунинг учун унинг натижаларини бутун мамлакатга татбиқ этиб бўлмайди.
Табиий-илмий саводхонлик бўйича Душанбе мактаб ўқувчилари ўртача 334 балл тўплаган, Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (ИҲТТ) мамлакатларида эса бу кўрсаткич 482 баллни ташкил этган. Математика бўйича натижа 382 баллни (ИҲТТ мамлакатларида — 463 балл), ўқиш саводхонлиги бўйича эса 368 баллни (ИҲТТ мамлакатларида — 461 балл) ташкил этган.
Бу кўрсаткичлар ИҲТТнинг жамланма ҳисоботида келтирилган.
Вазиятни саводхонликнинг базавий, иккинчи даражасига етган ўсмирлар улуши янада яққолроқ тасвирлайди. Табиий фанлар бўйича бундайлар қарийб 12 фоизни, математика бўйича 24 фоизни, ўқиш бўйича эса 19 фоизни ташкил этди. Демак, иштирокчиларнинг мос равишда тахминан 88, 76 ва 81 фоизи ушбу даражадан пастда қолган.
Иккинчи даража мураккаб олимпиада масалаларини ечишни назарда тутмайди. ИҲТТ маълумотномаси муаллифлари тушунтиришича, табиий фанларда гап таниш ҳодисанинг тўғри изоҳини англай олиш ва оддий вазиятда чиқарилган хулоса тақдим этилган маълумотлар билан тасдиқланиши ёки тасдиқланмаслигини аниқлаш ҳақида бормоқда.
Математикада ўқувчи оддий вазиятни математик тарзда қандай ифодалашни мустақил равишда тушуниши керак: масалан, икки йўналишнинг узунлигини солиштириш ёки нархни бошқа валютага қайта ҳисоблаш. Ўқишда эса — ўртача ҳажмдаги матннинг асосий мазмунини аниқлаш, белгиланган мезонлар бўйича маълумотни топиш ва тўғридан-тўғри кўрсатма берилганда матннинг вазифаси ва шаклини англаб етиш талаб этилади.
Иккинчи даражадан паст натижа билимларнинг мутлақо йўқлиги ёки ўқишни билмасликни англатмайди. Бу ўсмирнинг PISA базавий деб ҳисоблайдиган кўникмалар мажмуасини барқарор эгаллаганини кўрсата олмаганини англатади.
Сўровнома давомат билан боғлиқ муаммоларни ҳам юзага чиқарди. Душанбелик иштирокчиларнинг қарийб 40 фоизи синовлардан олдинги икки ҳафта ичида камида бир тўлиқ ўқув кунини сабабсиз қолдирганини тан олди. Алоҳида дарсларни қолдиргани ҳақида 31 фоиз, камида бир марта дарсга кечиккани ҳақида эса 56 фоиз ўқувчи билдирган. ИҲТТ мамлакатлари бўйича ўртача 22 фоиз ўқувчи бутун кунни қолдирганини айтган.
Шу билан бирга, паст натижаларни фақат ўқитувчилар етишмаслиги билан изоҳлаб бўлмайди. Душанбеда тадқиқот иштирокчиларининг 32 фоизи таҳсил олган мактаблар директорлари ўқитувчилар етишмаслиги камида маълум даражада дарс жараёнига тўсқинлик қилаётганини билдирган. ИҲТТ мамлакатлари бўйича ўртача кўрсаткич эса 39 фоизни ташкил этган.
Текширилган ўсмирларнинг яна 29 фоизи раҳбарлари ўқув материаллари — масалан, дарсликлар, компьютер ёки лаборатория жиҳозлари етишмаётганини таъкидлаган мактабларда таълим олган. Бу мустақил инвентаризация натижалари эмас, балки директорларнинг баҳосидир. ИҲТТнинг ўзи жавоблардаги халқаро тафовутларга саволларни қабул қилиш хусусиятлари ва муаммоларни тасвирлашнинг қабул қилинган усуллари таъсир кўрсатиши мумкинлигидан огоҳлантиради.
Тадқиқот ўқувчиларнинг тайёргарлик даражаси ва уларнинг ўқиш шароитларини кўрсатади, аммо паст натижаларнинг ягона сабабини белгилаб бермайди. Ўқитувчилар малакаси, ўқув дастурлари, давомат ёки оилавий шароитларнинг таъсирини баҳолаш учун қўшимча маълумотлар зарур.
Ниҳоят, PISA Душанбедаги таълим тўққиз йил ичида яхшиландими ёки ёмонлашдими, деган саволга жавоб бериш имконини бермайди: шаҳар дастурда илк бор иштирок этди ва солиштириш мумкин бўлган аввалги натижа йўқ. 2025 йилги синов иштирокчилари билан 2017 йилда биринчи синфга қабул қилинган болаларни бир хил текширилган гуруҳ деб ҳисоблаб бўлмайди.
Тўққиз синфни тамомлаш учун етарли бўлган вақт ичида Тожикистонда янги мактаблар пайдо бўлди ва ўқитувчиларнинг маошлари ошди. Бироқ фан ўқитувчилари етишмаётгани ҳақидаги хабарлар сақланиб қолди, биринчи халқаро синов эса пойтахтлик ўсмирларнинг тайёргарлигида жиддий кемтиклар борлигини кўрсатди. Эндиликда айнан таълим натижалари мактаб тизимини бинолар сони, ишга олинган педагоглар ва ажратилган маблағлар ҳажми билан бир қаторда баҳолаш имконини бермоқда.
-
16 Ноябрь16.11Рецепт бўйича атом«Росатом» Марказий Осиёда ядро тиббиётини қандай ривожлантираётгани ва лойиҳалар қайси босқичда экани ҳақида -
19 Октябрь19.10Кўзга кўринмас қаҳрамонлар лигасиРоссияда ҳақиқий қаҳрамонлик кўрсатган Марказий Осиёдан келган муҳожирлар ҳикоялари -
16 Сентябрь16.09Тонгги тароват ўлкасидаги саммитМуҳим минераллар, сунъий интеллект — «Марказий Осиё — Корея» форматидаги учрашувда яна нималар муҳокама қилинди? -
09 Сентябрь09.09«Ҳакан ва Билге» Туркистонга йўл олмоқдаЭнди туркиялик мактаб ўқувчилари ҳеч қачон «Марказий Осиё» атамасини эшитмаслиги ҳақида -
17 Июнь17.06Оила номи билан аталган тўғонТожикистонда қурилаётган дунёдаги энг баланд тўғон мамлакатнинг ўз маблағлари етарли бўлмаган шароитда ва хорижий кредитлар ҳисобидан амалга оширилмоқда -
26 Май26.05«Сув дипломатияси»нинг бадалиБМТ Эмомали Раҳмонга фахрий ёрлиқ топшираётган бир пайтда, Амударё саёзлашда давом этмоқда...



