Туркманистон электрон визаларни жорий қилди

Ашхобод. Juris Paiders / Wikimedia Commons фотосурати

Туркманистон 1 октябрдан бошлаб электрон визаларни расмийлаштириш ва хорижликларни онлайн рўйхатдан ўтказишни йўлга қўйди. Кўп йиллар давомида Марказий Осиёда сайёҳлар учун кириш энг қийин бўлган мамлакат учун бу қоидаларнинг сезиларли даражада юмшатилиши ҳисобланади.

Албатта, Туркманистон дунёга намойиш этадиган кўплаб диққатга сазовор жойларга эга: қадимий Марв ва Кўҳна Урганч, Қорақум саҳроси, оқ мармарли Ашхобод, янги Аркадаг шаҳри ва қимматбаҳо Аваза курорти. Бироқ, асосий муаммо ҳар доим диққатга сазовор масканлар эмас, балки сафарни ташкил этишнинг мураккаблиги бўлиб келган. Туристдан таклифнома, маҳаллий компания ёрдами ва олдиндан тасдиқланган маршрут талаб этиларди. Энди ҳукумат тизимнинг айрим қисмларини ўзгартиришга уринмоқда. Бу иш берадими?

Таклифномасиз виза, аммо саволлар ҳали кўп

2026 йил 30 сентябрда Туркманистон Давлат миграция хизмати e-Visa тизими ва хорижликларни онлайн рўйхатдан ўтказиш хизматини тақдим этди. migration.gov.tm портали орқали хорижликлар мамлакатга кириш учун ҳужжатларни топшириш имкониятига эга бўлиши керак, яшаш жойи бўйича рўйхатдан ўтиш эса алоҳида электрон платформага ўтказилмоқда. Миграция хизматининг маълум қилишича, тизим, жумладан, туристлар учун ҳам мўлжалланган бўлиб, айрим жараёнларни миграция хизматига шахсан бормасдан амалга ошириш имконини беради.

Ҳуқуқий асос эса 2025 йил баҳоридаёқ тайёрланган эди. Ўшанда «Миграция тўғрисида»ги қонунга биринчи марта электрон виза тушунчаси киритилди. Турист учун энг муҳим қоида шуки, e-Visa расмийлаштирилганда мамлакатга кириш учун таклифнома талаб этилмайди. Илгари хорижлик маҳаллий туристик компанияга мурожаат қилиши, компания эса миграция хизмати орқали таклифнома олиши керак эди.

2026 йил апрель ойида ҳукумат миграция ҳисобини юритиш тартибини ҳам соддалаштирди. Энди хорижликларни рўйхатдан ўтказиш, рўйхатдан ўтиш муддатини узайтириш ва ҳисобдан чиқариш электрон тизим орқали амалга оширилади. Агар хорижлик мамлакатда уч иш кунидан ортиқ қолса, унинг ўзи ёки қабул қилувчи томон ёзма ёки электрон мурожаат орқали рўйхатдан ўтказиши мумкин. Айрим тоифадаги келувчилар учун шахсий ва биометрик маълумотлардан фойдаланган ҳолда тўғридан-тўғри чегара назорат пунктларида электрон рўйхатдан ўтиш имконияти ҳам назарда тутилган.

Виза. advantour.com сайти фотосурати

Бироқ, энди Туркманистонга мустақил сафарни, масалан, Ўзбекистонга сафар қилиш каби осон ташкил этиш мумкин, деб айтишга ҳали эрта. Порталда электрон виза бўлими мавжуд, аммо 1 октябрь ҳолатига кўра ариза ҳолатини текшириш хизмати ҳали ишлаб чиқилаётгани кўрсатилган. e-Visa нархи, расмийлаштириш муддатлари, унинг турлари ва талаб қилинадиган ҳужжатлар рўйхати ҳозирча очиқ эълон қилинмаган.

Янада муҳимроқ савол ҳам очиқ қолмоқда: хорижлик виза олганидан кейин мамлакатда нималарни мустақил амалга ошира олади? У меҳмонхоналарни мустақил брон қилиш, шаҳарлар ўртасида эркин ҳаракатланиш, маршрутни ўзгартириш ва Аркадаг ёки чегараолди ҳудудларига туристик компания ҳамроҳлигисиз бориш имкониятига эга бўладими — ҳозирча бу ноаниқ. Қонун e-Visa эгасини таклифнома талабидан озод қилади, аммо мамлакат бўйлаб сафар қанчалик эркин бўлишини аниқ белгиламайди. Ўзгаришларнинг ҳақиқий кўлами биринчи туристлар эски тизимсиз бутун жараённи — визани расмийлаштириш, чегарадан ўтиш, рўйхатдан ўтиш ва мамлакат бўйлаб мустақил ҳаракатланишни — бошдан-охир ўтганидан сўнг маълум бўлади.

Хивадан Ашхободга: минтақа бўйлаб ягона маршрут

Кириш тартибининг юмшатилиши қўшни давлатлар Марказий Осиёни ягона катта саёҳат сифатида таклиф қилишни тобора фаоллаштираётган бир пайтга тўғри келди. 2026 йил май ойида Самарқандда бўлиб ўтган Осиё тараққиёт банки Бошқарувчилар кенгаши йиғилишида Мирзиёев «Марказий Осиё туристик ҳалқаси»ни, яъни минтақа учун ягона туристик макон яратишни таклиф қилганди. У сўнгги ўн йилда Ўзбекистонга хорижлик сайёҳлар оқими олти баробар ошиб, йилига қарийб 12 миллион кишига етганини таъкидлаганди.

Марв. universaltrek.blogspot.com сайти фотосурати

Туркманистон учун бундай ҳалқанинг тайёр варианти амалда мавжуд. Ўзбекистон томони туркман компанияларига Хива — Кўҳна Урганч — Ашхобод — Марв — Бухоро йўналишини ривожлантиришни таклиф қилди. Самарқанд, Бухоро ва Хивада бўлиб улгурган хорижлик сайёҳга алоҳида сафар ташкил этиш шарт эмас: Хивадан сўнг у чегарадан ўтиб, Кўҳна Урганчни кўради, Қорақум орқали Ашхобод ва Марвга боради ҳамда Бухоро томон Ўзбекистонга қайтади. Узоқроқ сафар учун туркман қисмини Янгиқалъа, Туркманбоши ва Каспий денгизидаги Авазагача узайтириш мумкин. Шу тариқа Туркманистон Шарқдан Ғарбга йўналган Ипак йўли бўйлаб саёҳат учун аллақачон келган тайёр сайёҳлар аудиториясига эга бўлади.

31 июль куни Жапаров Чўлпон-Отада бўлиб ўтган Марказий Осиё давлатлари ва Озарбайжон раҳбарларининг учрашувида яна бир қизиқарли ғояни илгари сурди. У минтақа давлатларининг бир нечтасига бир вақтнинг ўзида ташриф буюриш имконини берувчи ягона туристик визани жорий этишни таклиф қилди. Унинг сўзларига кўра, ташаббусни Қозоғистон ва Ўзбекистон қўллаб-қувватлаган; Жапаров Қосим-Жомарт Тўқаев ва Шавкат Мирзиёевга миннатдорлик билдириб, Ташқи ишлар вазирликларига маслаҳатлашувларни фаоллаштиришни таклиф қилди.

Оммавий ахборот воситаларида баъзан «Марказий Осиё Шенгени» деб аталадиган тизимни яратишга ҳали анча бор, деб ёзади. Давлатлар ҳали қоидалар, муддатлар, визанинг нархи ва ҳатто якуний иштирокчилар рўйхатини ҳам келишиб олмаган. Шунингдек, ҳақиқий Шенген ҳудудидаги каби ички чегараларда назоратни бекор қилиш ҳақида ҳам гап йўқ.

Сердар Бердимуҳамедов ҳам Чўлпон-Отадаги ўша учрашувда иштирок этган, бироқ Жапаров ташаббусни қўллаб-қувватлаган давлатлар қаторида фақат Қозоғистон ва Ўзбекистонни тилга олди. Туркманистон ушбу тизимга қўшилишини очиқ эълон қилмаган. Шунинг учун e-Visa жорий этилишини Ашхободнинг ягона визавий тизимда иштирок этиши деб ҳисоблаб бўлмайди. Бироқ, Мирзиёев ва Жапаровнинг таклифлари фонида Туркманистоннинг бу қадамлари эҳтиёткорлик билан худди шу йўналишда ҳаракатланиш сифатида кўринади.

Ҳозирча эса айнан Туркманистон эҳтимолий маршрутнинг энг мураккаб қисми бўлиб қолмоқда: қолган уч мамлакат мустақил саёҳат қилувчилар учун анча қулай. Агар e-Visa туристни нафақат таклифномадан, балки мажбурий воситачи хизматидан ҳам озод қилса, Хива — Кўҳна Урганч — Ашхобод — Марв — Бухоро йўналишини минтақа бўйлаб одатий саёҳат дастурига киритиш осонлашади.

Қадимий шаҳарлар, Аркадаг ва Каспийдаги миллиардлар

Кўҳна-Ургенч. unesco.ru сайти фотосурати

Аркадаг. ayan-turkmenistan.travel фотосурати

Бундай маршрутни нималар билан бойитишни Туркманистон яхши билади. Ҳозир ЮНЕСКО рўйхатида мамлакат иштирокидаги бешта объект бор: қадимий Марв, Кўҳна Урганч, Парфия даврига оид Ниса қалъалари, Буюк Ипак йўлининг Зарафшон — Қорақум коридори ва трансмиллий табиий объект — «Тураннинг совуқ қишли чўллари». Яна тўққизта объект дастлабки рўйхатга киритилган. Улар орасида Деҳистон, Бадхиз, Репетек ғорлари билан, ҳамда динозавр излари билан машҳур Кўйтандағ бор.

ЮНЕСКО Марвни минтақадаги Ипак йўли воҳалари шаҳарлари орасида энг қадимий ва энг яхши сақланган шаҳар сифатида таърифлайди. Бу ерда милоддан аввалги III минг йилликдан бошлаб аҳоли манзилгоҳлари мавжуд бўлган, XI–XII асрларда эса шаҳар Буюк Салжуқийлар давлати пойтахтига айланган. Кўҳна Урганчда XI–XVI асрларга оид мақбаралар, қалъалар ва 60 метрлик минорадан иборат меъморий ёдгорликлар мажмуаси сақланиб қолган. Ниса эса Парфия давлатининг энг муҳим марказларидан бири бўлган.

Замонавий Туркманистон ҳам ўзига хос. Оқ мармарли Ашхобод улкан хиёбонлари, фавворалари ва тантанали шаҳар муҳити билан ўз-ўзидан диққатга сазовор масканга айланган. Ундан бир неча ўн километр узоқликда Аркадаг шаҳри жойлашган: янги шаҳарнинг биринчи босқичи 2023 йил 29 июнда очилган. Давлат қўмитасининг қурилиш бўйича раҳбари Дерягелди Оразовнинг сўзларига кўра, биринчи босқич қурилишига 3,3 миллиард доллар сарфланган, иккинчи босқич эса тахминан 1,5 миллиард долларга баҳоланган (BBC). Шаҳар тахминан 73 минг аҳолига мўлжалланган бўлиб, бу ерда асосан электромобиллар ва электр автобуслар ҳаракатланиши, турар жой мавзелари, тиббий, таълим, маданият ва спорт объектлари барпо этилиши режалаштирилган.

Турист учун Аркадаг, айниқса Ашхобод билан биргаликда, минтақадаги энг ғайриоддий замонавий шаҳарлардан бирига айланиши мумкин. Бироқ, хорижликлар учун унга кириш қоидалари ҳозирча ноаниқ: айрим маҳаллий компаниялар уни туристик дастурларга киритади, бошқалари эса шаҳар орқали ўтиш ёки фақат суратга тушиш учун тўхташ билан чекланади. Диққатга сазовор объект қуришнинг ўзи етарли эмас — унга қандай бориш мумкинлигини ҳам тушунтириш керак.

Туркманистон Каспий денгизида ўз курортини яратишга янада кўпроқ маблағ сарфлади. Туркманбоши яқинидаги Аваза миллий туристик зонасини ривожлантириш 2007 йилда бошланган. Мажлис маълумотларига кўра, ҳозир у ерда бир вақтнинг ўзида 10 мингдан ортиқ дам олувчини қабул қила оладиган 18 та меҳмонхона, саккизта санаторий-курорт мажмуаси ва тўққизта коттеж мажмуаси, шунингдек, кўнгилочар боғлар, ресторанлар ва каналлар мавжуд. Ҳукумат умумий харажатларни ошкор қилмаган, бироқ йиллар давомида турли нашрларда бир неча миллиард доллар миқдоридаги баҳолар келтирилган.

Аваза. Turkmenportal сайти фотосурати

Курорт бир неча бор қурилиш кўлами ва унга бўлган талаб ўртасидаги тафовутга мисол бўлган. 2012 йилда «Озодлик» радиосининг туркман хизмати қиммат меҳмонхоналар асосан бўш тургани ҳақида ёзган бўлса, 2019 йилда давлат муассасалари ходимларига Авазага йўлланмалар сотиб олиш мажбурлангани ҳақида ходимларга таяниб хабар берган. Ҳукумат бу хабарларни очиқ тарзда тасдиқламаган. Авазани янги маълумотларсиз ярим бўш деб аташ ҳам нотўғри: ёз мавсумида ундан мамлакат аҳолисининг ўзи фойдаланади, расмий оммавий ахборот воситалари эса дам олувчилар ҳақида мунтазам хабар бериб боради. Бироқ, халқаро денгиз курорти сифатида у яратилган инфратузилма кўламига мос даражага эриша олмади.

Эҳтимол, Аваза Туркия ёки араб давлатларидаги курортлар билан рақобатлашиши ҳам шарт эмасдир. Хорижлик сайёҳ учун Каспий узоқ сафарнинг якуний нуқтасига айланиши мумкин: Марв — Ашхобод — Аркадаг — Қорақум — Янгиқалъа даралари — Туркманбоши — Аваза. Бундай ҳолатда денгиз бўйида ўтказиладиган бир неча кун алоҳида сафар учун чипта сотиб олиш сабаби эмас, балки катта саёҳатнинг давомига айланади.

Мамлакат ташқарисида энг машҳур диққатга сазовор жой — Қорақумдаги Дарвоза газ кратери ҳам қолмоқда, бироқ ундаги олов тобора камаймоқда. Туркман мутахассислари яқин атрофда қудуқлар қазиб, кратер томон ҳаракатланаётган газни ушлаб қолиш учун улардан фойдаланмоқда. TESC соҳавий конференциясида тақдим этилган маълумотларга кўра, назоратсиз ёниш интенсивлиги уч баравардан кўпроқ камайган. Дарвоза ҳануз ёниб турибди ва туристик маршрутларга киритилган, гарчи суратларда кўникиб қолинган кўриниши вақт ўтиши билан ўзгариши мумкин.

Дарвоза. Tormod Sandtorv / Wikimedia Commons фотосурати

Бунга ранг-баранг тик қоялари ва даралари билан машҳур Янгиқалъа, ғорлари ва динозаврлар излари сақланган платоларига эга тоғли Кўйтандағ, Қорақум бўйлаб чўл маршрутлари ҳамда ахалтекин отлари қўшилади.

Туризм нуқтаи назаридан катта бўлмаган ҳудудда Ипак йўли археологияси, чўл, замонавий меъморчилик ва Каспий денгизини бирлаштириш мумкин. Муҳими, буларни нафақат ташкиллаштирилган гуруҳлар ва олдиндан келишилган турлар иштирокчилари, балки ўзлари саёҳат қилишга қарор қилган оддий сайёҳлар ҳам кўра олиши керак. Бунинг учун фақат электрон визанинг ўзи етарли эмас: мамлакат бўйлаб ҳаракатланишнинг аниқ ва тушунарли қоидалари ҳамда Ашхобод хорижлик сайёҳларга намойиш қилмоқчи бўлган жойларга эркин кириш имконияти зарур.