Марказий Осиё яримўтказгичлар, аккумуляторлар, сунъий интеллект технологиялари ва мудофаа саноати учун зарур бўлган стратегик аҳамиятга эга минераллар бўйича АҚШ ва Хитой ўртасидаги глобал рақобатнинг асосий йўналишларидан бирига айланмоқда. Бу ҳақда журналист Аржун Сингҳнинг The National Interest нашридаги мақоласида сўз боради.
Мақолага 2026 йил 11–12 июнь кунлари Остонада бўлиб ўтган Astana Minerals and Mining Conference конференцияси асос бўлди. Нашр уни муҳим минералларга бағишланган дунёдаги энг йирик форум деб атайди. Муаллифнинг таъкидлашича, анжуманнинг энг эътиборли иштирокчиси АҚШ делегацияси бўлиб, Америка ҳукумати ва хусусий сектори юқори лавозимли вакиллари минтақа тоғ-кон саноатига узоқ муддатли мажбуриятларини эълон қилди.
«Биз бу ерда узоқ муддатга қоламиз. Ҳозир ҳаракат қилиш вақти келди», — деди АҚШ Савдо вазирининг ёрдамчиси Дэвид Фогель. Жанубий ва Марказий Осиё ишлари бўйича АҚШ махсус вакили Серджо Гор 11 июнь куни Остонада C5+1 мулоқотини чақириб, «иқтисодий хавфсизлик стратегик аҳамиятга эга минералларга кириш имкониятларини диверсификация қилиш қобилиятига боғлиқ», деб таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, президент Дональд Трамп «Марказий Осиёнинг жаҳон савдоси, коммуникациялари ва стратегик минераллар соҳасидаги аҳамиятини яхши тушунади». Нашр қайд этишича, давлат котиби Марко Рубио жорий йилда C5+1 форматидаги учрашувда иштирок этиш учун минтақага ташриф буюришни режалаштирмоқда.
The National Interest маълумотларига кўра, минтақадаги беш мамлакат — Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистон ҳиссасига дунёдаги уран захираларининг тахминан 40 фоизи, марганецнинг 39 фоизи ва хромнинг 31 фоизи тўғри келади. Шунингдек, бу ерда литий, мис, рух ва вольфрамнинг ҳам йирик захиралари мавжуд бўлиб, бу борада Қозоғистон етакчилик қилади. Фақат Тожикистоннинг ўзи яримўтказгичлар, ўқ-дорилар ва кавшарлаш ишларида қўлланиладиган сурьманинг жаҳон ишлаб чиқаришининг қарийб 15 фоизини таъминлайди. Шу билан бирга, ҳозирча минтақа минерал хомашёси экспортида АҚШ улуши атиги 2,1 фоизни ташкил этади. Америка расмийлари бу кўрсаткични сезиларли даражада ошириш ниятида.
Нашрнинг ёзишича, бугунги кунгача АҚШнинг энг йирик битими 2025 йил ноябрь ойида Cove Capital компанияси билан Қозоғистон ўртасида қиймати 1,1 миллиард АҚШ долларига тенг бўлган вольфрам конини барпо этиш бўйича имзоланган келишув ҳисобланади.
Февраль ойида Ўзбекистон АҚШ билан стратегик аҳамиятга эга минераллар бўйича келишув имзолади. Ушбу ҳужжат Америка ҳукуматига кон захираларини қидириш ва геологик разведка ишларини молиялаштириш имконини беради. Қозоғистон президентининг Вашингтон билан музокаралар бўйича махсус вакили Ержан Қозиханнинг таъкидлашича, мамлакат «АҚШ учун стратегик ҳамкор сифатида ўзига хос ўринга эга».
The National Interest таъкидлашича, Америка инвестициялари йўлидаги асосий тўсиқлардан бири — 1974 йилги Савдо тўғрисидаги қонунга киритилган Жексон–Вэник тузатмасидир. У ҳозиргача Қирғизистондан ташқари Марказий Осиё давлатлари билан АҚШ ўртасида доимий нормал савдо муносабатлари (PNTR) режимининг жорий этилишига тўсқинлик қилиб келмоқда. Тоғ-кон саноатида лойиҳалар одатда 30 йилга мўлжаллангани сабабли, PNTR мақомининг мавжуд эмаслиги жиддий сиёсий хавф сифатида баҳоланмоқда. Ушбу чекловларни бекор қилишга қаратилган уринишлар 2006 йилдан бери АҚШ Конгрессида давом этмоқда ва улар Байден ҳамда Трамп маъмуриятлари томонидан қўллаб-қувватланган. Бироқ, ҳозиргача бу борада аниқ натижага эришилмаган. Сенатда кўриб чиқилаётган амалдаги ташаббус эса 119-Конгресс ваколатлари тугагунга қадар қабул қилинмаслиги мумкин.
Нашрнинг таъкидлашича, бундан ҳам жиддийроқ рақобатчи — Марказий Осиё иқтисодиётидаги энг йирик ташқи ўйинчига айланган Хитойдир. Географик яқинлик ва кенг кўламли сармоялар туфайли, The National Interest баҳосига кўра, Пекин Марказий Осиёдан минерал хомашё экспортининг қарийб ярмини назорат қилади. Қирғизистон ва Тожикистонда эса кўпчилиги давлатга қарашли бўлган Хитой компаниялари қазиб олиш учун берилган лицензияларнинг асосий қисмини эгаллаган. «Бир макон — бир йўл» ташаббуси минтақа темир йўл тармоғини тубдан ўзгартирди: у Хитойнинг ғарбий вилоятлари билан боғланган бўлиб, қазиб олинган хомашё айнан шу ерларга қайта ишлаш учун етказиб берилади. Географик жиҳатдан узоқда жойлашган АҚШ эса Шарқий Европа ва Яқин Шарқ орқали мураккаб логистика йўналишларини шакллантиришга мажбур, бу эса қўшимча хавф ва харажатларни келтириб чиқаради.
Нашр қайд этишича, минтақага бошқа давлатлар ҳам қизиқиш билдирмоқда. Хусусан, 11 июнь куни Саудия Арабистони Қозоғистон билан тоғ-кон саноати соҳасидаги келгуси битимлар учун асос яратадиган англашув меморандумини имзолади. Муаллифнинг фикрича, яқин истиқболда Америка компаниялари молиялаштириш ҳажми бўйича Хитой билан тенглаша олмайди. Шу сабабли АҚШнинг минтақадаги улуши ҳали анча вақт Хитойникидан сезиларли даражада паст бўлиб қолади. The National Interest хулосасига кўра, Вашингтоннинг Марказий Осиёга қизиқиши тез суръатларда ортиб бормоқда. Бироқ, инвестицияларни жадаллаштириш ва савдо соҳасидаги чекловларни бартараф этмасдан туриб, стратегик ресурслар учун курашда Пекиндан ортда қолмаслик қийин бўлади.
