Оятуллоҳ Али Хоманаий ўлими

Оятуллоҳ Али Хоманаий

2026 йил 28 февраль кечаси Теҳроннинг ҳукумат кварталига бир қатор ракета зарбалари берилди. Олий раҳбар идораси, Мудофаа вазирлиги мажмуаси ва Разведка вазирлиги биноси нишонга олинди. Жаҳон оммавий ахборот воситалари ҳужум кўламини англаб етгандан кейингина, АҚШ ва Исроилнинг Ислом Республикасига қарши янги операцияси 2025 йил июнь ойидаги кампаниядан бутунлай бошқача мантиққа асослангани маълум бўлди. Ўша пайтда нишон Эроннинг ядровий дастури эди, энди эса асосий эътибор ядросизлантиришга эмас, балки оятуллоҳ режимини ўзгартиришга қаратилди. Ва бу йўлда биринчи қадам қўйилди: мамлакатни 36 йил бошқарган Эроннинг Олий раҳбари Али Хоманаий операция бошида ўлдирилди. Бироқ, асосий фарқ география ёки тактикада эмас, балки иттифоқчиларнинг Эрон халқининг ўзига таянишида. Деярли бутун мамлакатни қамраб олган ва «Диктаторга ўлим!» шиори остида 2025–2026 йиллардаги қишки норозилик намойишлари Ғарбни халқ ҳукумат ўзгаришига тайёр эканига ишонтирди. Фақат уларга ёрдам беришгина қолганди.

Стратегик пауза

Теҳронда йил бошидан бери ҳужумни кутишаётган эди. Январь ойи давомида кўчаларда норозилик намойишлари авж олиб, бозорлардаги савдогарлар оятуллоҳ ҳукмронлигини очиқчасига лаънатлаётган бир пайтда, Эрон Бош штаби Америка ракеталарининг траекторияларини ҳисоблаб чиқди. Сунъий йўлдош тасвирлари авиаташувчи гуруҳлар ҳаракатларини қайд этди, Исроил расмийлари жанговар баёнотлар беришди ва АҚШ президенти Дональд Трамп ижтимоий тармоқларда намойишчиларга «ёрдам йўлга чиққани»ни айтди. Аммо зарба амалга ошмаганди. Бу, эҳтимол, АҚШ қўрққанидан эмас, балки Оқ уй норозилик намойишлари пайтида ҳужумни бошлаш режимга қурбонлик қиёфасини ва элитани бирлаштириш имкониятини беради деган хулосага келганидан дарак беради.

Зарбани февраль ойининг охиригача қолдириш учун турли сабаблар келтирилди, техник тайёргарликдан тортиб, Эроннинг урушдан кейинги тузилмаси борасида изчил режанинг йўқлигигача. Қатъий чоралар кўриш ўрнига, иттифоқчилар оятуллоҳга кўчаларни қонга ботиришга ва шу билан қонунийликнинг сўнгги изларини тугатишга имкон беришди. Фақат режим вайрон бўлган иқтисодиёт ва ундан нафратланадиган халқ билан ёлғиз қолганда Исроил ва Қўшма Штатлар томонидан Эронга қарши «Арслон ўкириши» ва «Эпик ғазаб» операциялари бошланди.

Шу билан бирга, иттифоқчилар томонидан қабул қилинган паузанинг бадали минглаб одамлар ҳаёти билан ўлчанади. АҚШда жойлашган HRANA инсон ҳуқуқлари ташкилотининг маълумотларига кўра, январь ойининг ўрталарига келиб, кўча тартибсизликларини бостириш пайтида 6000 дан ортиқ одам ҳалок бўлган, ўн минглаб одамлар жароҳатланган ва тахминан 42000 киши ҳибсга олинган. Эрон расмий манбалари бошқа рақамни келтиради — хавфсизлик кучлари билан бирга 3117 киши ҳалок бўлган.

Халқаро инқироз гуруҳининг эроншуноси Али Ваэзнинг сўзларига кўра:

«Режим экзистенциал хавотирни ҳис қилди ва халққа темир муштини ниқтади. Аммо бу режим норозиликнинг асосий сабабларини бартараф этмасдан, фақат бостиришни билгани учун у фақат вақтни чўзарди. Эронликларнинг ғазаби ҳеч қаёққа ғойиб бўлмайди».

Гарчи расмий статистикага ишонилганда ҳам, 2025-2026 йилги қишдаги норозилик намойишлари Ислом Республикаси тарихидаги энг қонли воқеа бўлди. Эҳтимол, фақат 1988 йили, Хомейнининг фатвосига биноан, оятуллоҳ турли ҳисоб-китобларга кўра, бир неча ой давомида 5000 дан 30 000 гача сиёсий маҳбусларни қатл қилганида, тинч аҳоли орасида қурбонлар кўпроқ бўлган. Улар қийноққа солинган, осилган, отилган ва номаълум қабрларга кўмилган, кейинчалик расмийлар уларни бетон билан тўлдирган ёки булдозер билан вайрон қилган. Ўша пайтда режим ҳам «мавжудлик хавотирини» ҳис қилган — Ироқ билан уруш эндигина тугаган, мамлакат ичида норозилик кучайган ва Хомейний ичкарини бир марта ва бутунлай тозалашга қарор қилган. 2026 йил қишида тарих деярли такрорланди.

Аммо айнан «ғазаб ғойиб бўлмаган» деган хулоса Ғарб стратеглари учун асосий хулоса бўлиб туюлди. Эрон ҳукумати норозилик намойишларини бостирди, аммо муаммоларнинг бирортасини ҳам ҳал қила олмади: риал пасайишида давом этди, санкциялар иқтисодиётни бўғиб қўйди ва ўрта синф тезда қашшоқлашди. Вашингтондагилар, январь ойи охирида The New York Times газетаси разведка ҳужжатларига таяниб хабар беришича, Эрон ҳукумати 1979 йилги Ислом инқилобидан бери энг заиф ҳолатда деган хулосага келишди.

Теҳрон ҳам душманнинг фикрлаш тарзини тушунган кўринади. Норозилик намойишларининг дастлабки кунларида ҳали ҳам «бозорнинг қонуний талаблари» ва «исёнчилар ҳаракатлари» ўртасидаги фарқни аниқлашга ҳаракат қилган Хоманаий февраль ойига келиб энди оммавий баёнотлар бермай қўйди. Шу билан бирга, Эрон Мудофаа вазирлигидаги манбалар Теҳрон ҳужумни кутаётганини ва бункерлар тайёрлаётганини тасдиқладилар. ОАВ хабарларига кўра, потенциал можарони олдиндан кўра, мамлакат ҳарбий қўмондонлиги ракета арсеналларини тарқатиб юборди, ер ости иншоотларини мустаҳкамлади ва «мозаикали мудофаа» доктринасини кенгайтирди — бу қўмондонликни марказлаштирмайдиган стратегия бўлиб, юқори сиёсий ва ҳарбий раҳбарият йўқ қилинган тақдирда ҳам маҳаллий бўлинмаларга ишлашга имконини беради.

Айнан шу ҳолатда — ички портлаш арафасида, аммо сафарбар қилинган армия билан — Эрон ядровий музокараларнинг якуний босқичига кирди. Улар февраль ойининг бошида, кўча норозиликларининг энг юқори чўққиси аллақачон ўтиб кетган ва тушкунликка тушган, аммо таслим бўлмайдиган жамият кутаётган пайтда бошланди.

Муросасиз Исроил

Музокаралар 6 февраль куни Уммон пойтахти Маскатда бошланди. Ва дастлаб ишлар яхши кетаётгандек туюлди: кейинчалик Уммон Ташқи ишлар вазири Бадр ал-Бусаидий маълум қилишича, Теҳрон ядровий қурол яратиш учун ишлатилиши мумкин бўлган материалга эга бўлмасликка тайёрлигини билдирган. Бу тубдан янги чекиниш эди — ҳатто уч йилдан кейин Трамп тарк этган 2015 йилги келишув ҳам бунга имкон бермаганди.

Гап энди бойитиш жараёнини музлатиш ҳақида эмас, балки нолга тенг бойитиш ҳақида кетаётганди: Эрон гўёки юқори даражада бойитилган ураннинг мавжуд захирасини (тахминан 400 килограмм) мамлакат ташқарисига олиб чиқишга ва инспекторларга ядровий иншоотларига киришига рухсат беришга рози бўлган. Бунинг эвазига Теҳрон иқтисодиётни бўғиб қўйган санкцияларни бекор қилишларини сўраган.

Уммонда бўлиб ўтган учрашувдан сўнг Женевада икки босқич бўлиб ўтди: 20-21 февраль кунлари ва 26 февралда якуний босқич. Сўнгги учрашув арафасида сайловолди кампанияси санкцияларни енгиллаштириш орқали иқтисодиётни жонлантириш ваъдасига асосланган Эрон президенти Масуд Пезешкиан Теҳрон ядровий бомба ишлаб чиқишга интилмаслигини яна бир бор таъкидлади ва Хоманаийнинг бундай қуролларни тақиқловчи фатвосини эслатди:

«Диний раҳбар биз ядровий қуролга интилмаслигимизни аниқ айтганда, бу ўзгартирилиши мумкин бўлган сиёсий тактика эмас, балки илоҳий ва ҳуқуқий эътиқодларга асосланган позициядир...»

Бироқ, бу сигналлар Қуддусда ишонч уйғотмади. Al-Quds билан суҳбатда бир исроиллик дипломат мулоқотнинг қайта тикланишини «умидсизлик» ва Америка позициясидаги заифлик белгиси деб атади. Исроил Бош вазири Бенямин Нетаняху томонидан бир неча бор билдирилган позицияси шундан иборат эдики, ҳар қандай келишув Эроннинг ядровий инфратузилмасини тўлиқ демонтаж қилишни, шунингдек, 300 километрдан ортиқ масофага учадиган баллистик ракеталарни ишлаб чиқаришни тақиқлашни ўз ичига олиши керак. Исроил нуқтаи назаридан, Эрон ҳеч қандай тарзда узоқ муддатли мажбуриятларни бажаришдан манфаатдор бўлмайди — ядровий дастур музлатилиши мумкин, фақат бир неча йил ўтгач, 2015 йилдан кейин содир бўлганидек, қайта ишга туширилиши мумкин. Бошқа томондан, санкцияларни бекор қилиш эвазига, Қуддуснинг сўзларига кўра, Теҳрон ўн миллиардлаб доллар олади, бу маблағлар «Ҳизбуллоҳ» ва Ҳамасни қайта тиклашга сарфланади.

Кейинчалик маълум бўлишича, Исроилнинг Эронга нисбатан шубҳаси ҳал қилувчи омил бўлган бўлиши мумкин. NBC News телеканалининг Яқин Шарқ мамлакатларидан бирининг юқори лавозимли дипломатига таяниб хабар беришича, ўтган ҳафта АҚШ ва Эрон ўртасидаги музокаралар «муваффақиятга яқин» бўлган, аммо ўша пайтда Исроил дипломатик келишувга йўл қўймаслик учун аралашган. Манба шундай деди:

«Яна бир бор, Исроил думи америка итини ликкиллатмоқда».

Бироқ, махсус элчи Стив Уиткофф ва Трампнинг куёви Жаред Кушнер бошчилигидаги Америка делегацияси минтақада АҚШ ҳарбийлари мунтазам кучайиши фонида музокаралар олиб борди. Шу билан бирга, Женева музокаралари чўзилиб борар экан, Вашингтоннинг талаблари тобора кескинлашиб борди. The Wall Street Journal ва Axios хабар беришича, АҚШ ҳар қандай келишувнинг доимий характерини талаб қилган ва нафақат барча бойитилган уранни (тахминан 10 тонна) топширишни, балки Эроннинг учта асосий ядровий иншоотини тўлиқ ёпишни ҳам талаб қилган.

Кўринишидан, бу талаблар Эрон томонига ҳаддан ташқари туюлган ва ОАВ хабарларига кўра, музокаралардаги муҳит таранглашган. Ниҳоят, 27 февраль куни эрталаб Трамп журналистларга шундай деди:

«Улар бизга керакли нарсани беришга тайёр эмасликларидан норозиман. Бундан хурсанд эмасман. Нима бўлишини кўрамиз. Кейинроқ гаплашамиз».

Кейинроқ, ўша куни кечқурун АҚШ президенти қўшимча қилди:

«Мен АҚШ ҳарбий кучидан фойдаланишни истамайман, лекин баъзида шундай қилишга тўғри келади».

Бир неча соатдан кейин Эронга ракеталар уча бошлади.

Бор ғазаби билан

2026 йил февраль ойининг охирига келиб, АҚШ 2003 йили Ироққа бостириб кирганидан бери Яқин Шарқдаги энг катта ҳарбий кучни тўплади. 2025 йил июнь ойидаги зарбалар асосан Форс кўрфазидаги кучлар томонидан амалга оширилган бўлса-да, ҳозирги кампанияга бир неча ой давомида тайёргарлик кўрилди, захиралар олдиндан тайёрланди. Шубҳасиз, АҚШ ва Исроил бу операцияни ўтган йилдан бери режалаштириб келишган. Исроил Мудофаа вазирлигининг исми ошкор қилинмаган ходими Reuters агентлигига тайёргарлик бир неча ой давомида олиб борилганини ва зарба санаси бир неча ҳафта олдин келишилганини тасдиқлади. Бу, албатта, Америка дипломатиясининг самимийлигини шубҳа остига қўяди.

АҚШ кучларининг асосий ўзаги иккита зарба бериш гуруҳидан иборат — USS Gerald R. Ford ва USS Abraham Lincoln авиаташувчилари, шунингдек, баллистик ракеталарни ушлашга қодир Aegis эсминецлари. Операция бошланишидан бир кун олдин АҚШ Яқин Шарққа қўшимча 50 та F-35, F-22 ва F-16 қирувчи самолётларини жойлаштирди. Бундан ташқари, тарихда биринчи марта Негев чўлидаги Исроил авиабазасига душман ҳаво мудофаасини бостиришга мўлжалланган 12 та F-22 Raptor қирувчи самолётлари жойлаштирилди.

USS Gerald R. Ford авиаташувчиси

АҚШда ҳали ҳам GBU-57 Massive Ordnance Penetrator оғир бункерга қарши бомбалари мавжуд бўлиб, улар 2025 йил ёзида Фордо, Натанз ва Исфаҳондаги Эрон ядровий иншоотларига зарба бериш учун ишлатилгадин. Албатта, Исроилнинг F-35I «Адир» самолётлари ҳаво мудофаа тизимларини бостириш орқали Эрон осмонидаги йўлакни тозалаши мумкин, аммо ер остида 90 метргача жойлашган нишонларни йўқ қилиш учун фақат B-2 Spirit бомбардимончилари олиб юра оладиган GBU-57 бомбалари керак.

Шунингдек, Америка кучлари қисқа муддатли ҳужумлар учун эмас, балки узоқ муддатли кампания учун мўлжалланган. Қатар (Ал-Удейд), Қувайт, БАА ва Баҳрайндаги базалар ёқилғи захиралари, таъмирлаш иншоотлари ва қўмондонлик марказлари билан кўп кунлик операцияларга тайёр. Ва энг муҳими, биринчи марта Исроил ва АҚШ ҳужумлари бир-бирининг ортидан эмас, балки бошиданоқ бирлаштирилди, бу эса ҳужумлар самарадорлигини сезиларли даражада оширди.

Бошқа томондан, 2025 йил июнь ойида кўрилган йўқотишларга қарамай, Эрон ўзининг асосий зарба бериш кучини сақлаб қололди — 1500 дан 3000 гача баллистик ракеталар ва бир неча минг ҳужум дронлари деб тахмин қилинган ракета арсенали, уларнинг катта қисми ердаги нишонларга қарши муваффақиятли ишлатилган «Шаҳед» синфидаги камикадзе дронлари. Шундай қилиб, Ислом Республикаси рақибларининг ҳаво мудофааси тизимларини мағлуб этишга умид қилиб, битта тўлқинда 200 тагача ракета ва дронларни учиришга қодир. Шу билан бирга, ўтган йилги ҳужумлар пайтида Эроннинг ўз ҳаво мудофааси жиддий равишда заифлашди: унинг аксарият стационар тизимлари, жумладан, Россиянинг С-300 комплекслари ишдан чиқарилди. Унинг эскирган авиапарки (Американинг F-14 ва советларнинг МиГ-29 самолётлари) ҳужумларни қайтаришда муҳим рол ўйнамади ва улар Исроил ва Америка ҳаво кучларидан камида икки авлод орқада қолмоқда.

Албатта, Эроннинг яна бир (ва эҳтимол энг муҳим) ҳақиқий кучи бор: унинг қуруқликдаги армияси ва ярим миллиондан ортиқ Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси (ИИҚК). Улар режимнинг ҳокимиятни сақлаб қолиши асосий воситасидир. Аммо Вашингтонда ёки Қуддусда ҳеч ким қуруқликдаги босқинни жиддий режалаштирмаяпти. Гап бошқа нарсада: юқори раҳбарият йўқ қилингандан сўнг, ё армия қуролини ташлайди ёки халқ томонга ўтади.

Давр интиҳоси

28 февраль куни юз берган биринчи Исроил-Америка зарбалари уруш ядровий иншоотлардан ташқарига тарқалганини тасдиқлади. Портлашлар Теҳрон, Исфаҳон, Қум, Караж ва Керманшоҳ каби камида бешта шаҳарни ларзага келтирди. BBC Verify томонидан таҳлил қилинган сунъий йўлдош тасвирлари Олий раҳбар Оятуллоҳ Али Хоманаий қароргоҳи жойлашган мажмуага етказилган зарарни қайд этди. Вайронагарчилик кўламини фотосуратлардан баҳолаб бўлмайди, аммо ҳужум натижалари (ва аниқлиги) ҳайратланарли.

Эрон оммавий ахборот воситалари дастлаб хабар беришича, Хоманаийнинг ўзи пойтахтни олдиндан тарк этган. Кейинчалик, Ливаннинг «Ал-Маядин» телеканали Теҳрондаги манбага таяниб, 2025 йил июнь ойидаги 12 кунлик уруш пайтида бўлгани каби, Олий раҳбар ҳозирда «оператив хона»да экани ва у ердан ҳарбий операцияларни бошқараётгани ҳақида хабар берди. Шу билан бирга, Теҳрон шаҳар ҳокимияти вакили Олий раҳбарнинг келини ва куёви ракета ҳужумларида ҳалок бўлганини хабар қилди.

Али Хоманаий қароргоҳи ракеталар зарбасидан сўнг

Бироқ, операциянинг биринчи куни охирига келиб, Хоманаий тақдири ойдинликни йўқотди. Унинг ўлими ҳақида биринчи бўлиб Исроилнинг АҚШдаги элчиси Йеҳиэл Лейтер хабар берди. Унинг сўзларига кўра, оятуллоҳ ўша куни эрталаб шахсий уйига ракета зарбаси оқибатида ўлдирилган ва унинг жасади аниқланган. Исроил Бош вазири Нетаняху ҳам Хоманаий ўлганини эълон қилди. Бунга жавобан Эроннинг Tasnim ахборот агентлиги Олий раҳбар ўлимини рад этди, у гўёки «жанг майдонидаги вазиятни қатъий ва ишончли бошқараётгани»ни таъкидлади. Бироқ, Трамп ҳам оятуллоҳ ўлдирилганини эълон қилганидан сўнг, Эроннинг IRNA агентлиги январь ойида намойишчилар ўлимини талаб қилган 86 ёшли Хоменеининг ҳақиқатан ҳам ўлганини тасдиқлади:

«Ислом инқилобининг буюк етакчиси, жаноби олийлари Оятуллоҳ Али Хоманаий 28 февраль, шанба куни сионист режими ва Қўшма Штатлар томонидан амалга оширилган эрталабки ҳужум пайтида шаҳид бўлди».

Кўринишидан, Хоманаий режимнинг ноаниқ ҳолатини узоқ вақтдан бери билган ва ўзининг ўлими билан боғлиқ ҳолат учун олдиндан чоралар кўрган. Февраль ойининг ўрталарида, Трамп маъмурияти уни жисмоний йўқ қилиш вариантларини кўриб чиқаётгани ҳақидаги хабарлар орасида, оятуллоҳ кенг қамровли ворислик режасини тайёрлашни буюрган. The New York Times газетасининг ёзишича, у кўп қатламли бошқарув тизимини яратган, асосий шахсларга тўрттагача мумкин бўлган ўринбосарларни тайинлашни буюрган ва фавқулодда чораларни мувофиқлаштиришни собиқ парламент спикери Али Ларижонига ишониб топширган.

Шуни тушуниш лозим, Россия ёки Шимолий Корея каби персонал режимлардан фарқли ўлароқ, ҳокимият битта раҳбарда жамланган, Эрон тизими, авторитар бўлса ҳам, институционализация қилинган. Бу раҳбар вафот этган тақдирда, ҳатто тартибсизликлар даврида ҳам сиёсатнинг нисбий узлуксизлигини сақлаб, ваколатларни Экспертлар кенгашига ёки вақтинчалик кенгашга ўтказиш механизмини ишга тушириш имконини беради. Шунинг учун, бир кишининг ўлими, қанчалик муҳим бўлишидан қатъи назар, автоматик равишда руҳонийлар бошқарувининг бутун мураккаб тузилмасининг қулашини англатмайди — уларнинг ўрнини бошқаси эгаллайди ва Эроннинг келажаги учун кураш давом этаверади.

IRNA аниқлик киритишича, Хоманаий ўлимидан сўнг, мамлакатни вақтинча Эрон президенти Масуд Пезешкиан, суд ҳокимияти раҳбари ва Конституция муҳофизлари кенгаши аъзосидан бири бошқаради. Улар биргаликда Хоменеининг вориси сайланмагунча Олий раҳбар вазифасини бажарадиган раҳбарлик кенгашини тузадилар. Юқори лавозимга номзодларнинг исмлари ошкор қилинмаяпти, эҳтимол хавфсизлик нуқтаи назаридан – «Ҳизбуллоҳ» етакчиси Ҳасан Насруллоҳ ва унинг вориси Исроил кучлари томонидан бир неча кун ичида ўлдирилгани ҳақидаги воқеа ҳали ҳам одамларнинг ёдида.

Умуман олганда, Эроннинг атиги бир кун ичида раҳбарлар йўқотишлари жуда катта бўлди. Хоманаийдан ташқари, қуйидагилар ҳалок бўлди: Эрон Мудофаа Кенгаши котиби Али Шамхоний, Эрон Қуролли Кучлари Бош штаби бошлиғи генерал-лейтенант Абдолраҳим Мусавий, Разведка вазирлиги раҳбарларидан бири Ҳаж Муҳаммад Басери ва Эрон Ислом инқилоби гвардия корпуси қўмондони Муҳаммад Пакпур.

Шунга қарамай, урушнинг биринчи кунидаги энг даҳшатли қурбонлар — Эрон расмийларининг маълумотларига кўра — жанубий Миноб шаҳрида тахминан 150 мактаб ўқувчисининг ўлими бўлди. Табиийки, ҳозирда бу маълумотни тасдиқлаш ёки рад этишнинг иложи йўқ. Умуман олганда, Қизил Ярим Ой маълумотларига кўра, урушнинг биринчи кунида, гарчи уруш расман эълон қилинмаган бўлса-да, Эронда 201 киши ҳалок бўлган ва 747 киши яраланган.

Эроннинг ҳаво ҳужумларига жавоби узоқ куттирмади ва унинг географияси қарши ҳужумларнинг ўзидан кам бўлмаган даражада ошкора бўлди. Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси нафақат Исроилга, балки Форс кўрфази бўйлаб жойлашган Америка базаларида ракеталар ва дронлар учирилганини эълон қилди. Нишонга олинганлар орасида Қатардаги Ал-Удейд авиабазаси (минтақадаги энг йирик АҚШ форпости), Қувайтдаги Ал-Салим авиабазаси, БААдаги Ал-Дафра, Бешинчи флот жойлашган Баҳрайндаги обектлар, шунингдек, Саудия Арабистони ва Иорданиядаги нишонлар бор эди.

Ҳарбий нуқтаи назардан, бу жавоб вайронкорликдан кўра кўпроқ намойишкоронаоки ҳусусиятига эга эди. Минтақа бўйлаб жойлаштирилган Америка ҳаво мудофаа тизимлари режалаштирилганидек ишлади ва ракеталар ва дронларнинг аксариятини нишонга етмасдан олдин йўқ қилди. Ҳарбий базаларга жиддий зарар етказилгани ҳақида хабарлар бўлмади, ракета қолдиқлари БАА ва Баҳрайн шаҳарларининг турар-жой ҳудудларига тушди, Қувайт ва Дубай аэропортларига зарар етказилди ва Иорданияда ёнғинларни келтириб чиқарди. 1 март куни Ислом Республикасининг юқори лавозимли амалдорларининг ўлимига жавобан ИИҚК қўмондонлиги Исроил ва АҚШ ҳарбий базаларига қарши «энг кучли ҳужумкор операция»ни эълон қилди.

АР фотосурати

Шу билан бирга, АҚШ Марказий қўмондонлиги баёнотига кўра, Эроннинг жавоб зарбалари натижасида АҚШ иншоотларига етказилган зарар минимал бўлган ва операцияга таъсир қилмаган. Шунга қарамай, Америка қўшинлари жойлашган мамлакатларнинг ўққа тутилиши Теҳрон Вашингтоннинг барча араб иттифоқчиларини атайлаб можарога жалб қилаётганини, уларни мудофаада иштирок этиш ёки эскалация гаровига айланиш ўртасида танлов қилишга мажбурлаётганини англатади.

Кутилганидек, Эроннинг асосий ҳужуми Исроилга қарши бўлди. Маҳаллий ҳарбий амалдорларнинг сўзларига кўра, бир неча соат ичида мамлакатга бир неча тўлқинларда 200 дан ортиқ ракета ва дронлар учирилган. Уларнинг нишонлари Тел-Авив туманлари, марказий ҳудудлар ва шимолдаги ҳарбий иншоотларни ўз ичига олган. Ҳаводан мудофаа тизимлари интенсив ишламоқда, аҳоли зич жойлашган ҳудудлардан ташқаридаги таҳдидларни тўхтатмоқда, аммо тушдан сўнг биринчи жараҳатланганлар ҳақида хабар пайдо бўлди.

Эрон бир вақтнинг ўзида денгизда ҳам жавоб чораларини кўрди. ИИҚК денгиз флоти кемаларга Ормуз бўғозидан ўтиш тақиқлангани ҳақида радио орқали эълонлар бера бошлади. Теҳрон расмий қарор бермади, аммо 28 февраль оқшомига келиб танкерлар ҳаракати секинлашган эди. Хусусан, юнон ва япон компаниялари ўз кемаларини дунё нефтининг тахминан 20% ўтадиган бўғозга киришдан огоҳлантирдилар. Агар блокада амалга ошса, нефть нархи ҳозирги 73 доллардан баррел учун 100 долларгача кўтарилиши мумкин.

Бомбалар ҳамма жойда ёғилади

Бироқ, Доҳадаги ВВC мухбири таъкидлашича, АҚШнинг араб иттифоқчилари ҳозирги ракета алмашинувларидан эмас, балки Эроннинг қулаши эҳтимолидан кўпроқ қўрқишмоқда. Қочқинлар оқими, чегаралари бўйлаб қуролларнинг тарқалиши, нефть инфратузилмасига ҳужумлар ва Ормуз бўғозининг ёпилиши Қатар, БАА ва Саудия Арабистонини чинакам қўрқитадиган нарсадир. Агар Трамп ва унинг Исроил иттифоқчилари ҳақиқатан ҳам Теҳронда шунчаки ядровий қуролсизланишни эмас, балки режимни ўзгартиришни мақсад қилсалар, араб монархиялари сўнгги ўн йилликлардаги энг қийин танловга дуч келиши мумкин.

Дональд Трамп Эронга берилаётган ракеталар ҳужумини кузатмоқда

Америка президентининг ниятлари жиддий. Ҳужумлар бошланганидан сўнг эълон қилинган саккиз дақиқалик видеомурожаатда Трамп тўғридан-тўғри Эрон хавфсизлик кучлари ва аҳолисига мурожаат қилди. У ИИҚК, армия ва полиция ходимларига тўлиқ иммунитет эвазига қуролларни ташлаш имкониятини таклиф қилди ва агар улар буни қилмасалар, «аниқ ажал» билан таҳдид қилди. Эрон халқига мурожаат қилиб, Оқ уй эгаси шундай деди:

«Биз ишларимизни тугатгандан сўнг, ҳокимиятни қўлга олинг. У сизники бўлади. Бу кейинги авлодлар учун ягона имконият бўлиши мумкин... Эркин бўлишингизга оз қолди. Пана жойда қолинг. Уйингизни тарк этманг. Ташқарида жуда хавфли. Бомбалар ҳамма жойда ёғилади».

Теҳронда бу чақириққа кутилганидек муносабат билдирилди. Ташқи ишлар вазири Аббос Арагчи, хусусан, Трампнинг режимни ўзгартириш талабини «имконсиз миссия» деб атади.

Бироқ, АҚШ президенти позициясига ҳамдард бўлган нуфузли эронликлар ҳам бор. Шоҳнинг вориси Ризо Паҳлавий Эронга қилинган ҳужумни амалда қўллаб-қувватлади. Трампнинг видеосидан бир неча дақиқа ўтгач, у Эронга қилинган ҳужумларни Эрон халқига эмас, балки Ислом Республикасининг «босқинчи аппарати» ва «қотил машинаси»га қарши қаратилган «гуманитар аралашув» деб атади. Шаҳзода шунингдек, ҳарбийлар ва полицияни дарҳол халқ томонга ўтишга чақирди ва акс ҳолда улар «Хоманаий ва унинг режими ҳалокатга учраган кемаси билан бирга ғарқ бўлиши» ҳақида огоҳлантирди. Ризо Паҳлавий ўз тарафдорларига аниқ кўрсатмалар берди: ҳозирча уйда қолиш, лекин у аниқ вақтни эълон қилиши биланоқ «қатъий чоралар кўриш учун» кўчаларга чиқишга тайёр бўлиш:

«Биз якуний ғалабага жуда яқинмиз. Мен Эронни қайта эгаллаш ва биргаликда қайта қуриш учун имкон қадар тезроқ сиз билан бирга бўлишни истайман».

Оқ уйдагилар бу эҳтиёткор некбинликни баҳам кўраётганга ўхшайди. Хоменеининг ўлими ҳақидаги тасдиқни олганидан сўнг, Дональд Трамп CBS News телеканалига берган интервьюсида шундай деди:

»Ҳозир [Эрон билан келишувга эришиш] бир кун аввалгига қараганда анча осонроқ, албатта».

Шунга қарамай, ҳозирча ҳатто боши кесилган режим таслим бўлиш ниятида эмас. 1 март куни Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси Исроил ва АҚШ ҳарбий базаларига янги «улкан ракета ва дрон ҳужумлари»ни эълон қилди ва БАА, Исроил ва Баҳрайнда яна портлашлар юз бергани қайд этилди. Tasnim ахборот агентлигининг хабар беришича, Эроннинг ўзида маҳаллий аҳоли Хоменеининг ўлимидан сўнг норозилик билдириб, «Америкага ўлим», «Исроилга ўлим» дея ҳайқиришган. Бироқ, мазкур «норозилик намойишлари»га биринчи қарашда ҳақиқий халқ ғазабидан кўра, «Единая Россия» партияси митинглари каби саҳналаштирилган шоу эканини кўрсатади. Ва бу, эҳтимол, раҳбар ўлимидан кўра, режим истиқболлари ҳақида кўпроқ нарсани англатади. Айниқса, кўплаб эронликлар сўнгги янгиликларни байрам қилишаётгани ҳисобга олсинса.